Όταν προχθές, σκρολάροντας, πέρασε από το feed μου ένα άρθρο του Atlantic με τίτλο «Γιατί η σχολική μέρα τελειώνει δύο ώρες πριν την εργάσιμη», δεν μπορούσα να μην σταθώ. Μπορεί το άρθρο να ήταν παλιό, όμως το πρόβλημα που υπογράμμιζε εξακολουθεί να απασχολεί τους εργαζόμενους γονείς. To χάσμα ωραρίου μεταξύ σχολείου και δουλειάς και η φύλαξη των παιδιών μέχρι μια ώρα που να επιτρέπει στους γονείς να τα βγάζουν πέρα χωρίς πληρωμένη βοήθεια είναι ένα τεράστιο ζήτημα, με πολλές προεκτάσεις.
Δεν είναι μόνο το στρες των γονιών που επηρεάζει τη δουλειά τους, τη σχέση με τον σύντροφό τους και τα παιδιά τους, την ποιότητα ζωής και την υγεία τους. Είναι και οι εκπτώσεις που οι μητέρες χρειάζεται να κάνουν στις ώρες εργασίας τους, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την επαγγελματική τους εξέλιξη και τον μισθό τους, ή ακόμη και η απόφαση να διακόψουν την εργασία τους για να ανταποκριθούν στις ανάγκες της μητρότητας. Είναι ένας συνεχής αγώνας δρόμου, με σφιγμένο στομάχι, που ακόμη θυμάμαι, αν και έχει περάσει σχεδόν μια δεκαετία.
Ο γιος μου, για χρόνια, αναγκαζόταν να κάνει γύρους με το σχολικό του παιδικού σταθμού, εκείνου που, μετά από πολύ ψάξιμο, καταφέραμε να βρούμε να λειτουργεί μέχρι τις 17.30. Να σημειωθεί ότι είχαμε το προνόμιο ενός καλού ασφαλιστικού ταμείου που κάλυπτε το κόστος. Εννοείται πως ούτε αυτό αρκούσε, με εμένα να σχολάω στις 18.00 (στην καλύτερη περίπτωση), από την άλλη άκρη της πόλης. Θυμάμαι τον εαυτό μου να ανεβαίνει τρέχοντας τις κυλιόμενες σκάλες και να κοιτάζει με τρόμο, πότε τις πόρτες του τρένου που έκλειναν μπροστά μου και πότε τον φωτεινό πίνακα με το επόμενο δρομολόγιο. Αυτή είναι η καθημερινή πραγματικότητα που παλεύουν να διαχειριστούν εκατομμύρια γονείς από τη μία άκρη του πλανήτη στην άλλη. Το χάσμα ανάμεσα στις ώρες του σχολείου και της εργασίας.
Η ιστορία πίσω από το χάσμα ωραρίου σχολείου και εργασίας
Το οκτάωρο εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες καθιερώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, ύστερα από δεκαετίες πίεσης των συνδικάτων που ζητούσαν τον περιορισμό των εξαντλητικών ωραρίων. Το σχολικό ωράριο, ωστόσο, δεν προσαρμόστηκε ποτέ στις ανάγκες των εργαζόμενων γονέων. Κατά μέσο όρο, οι μαθητές στις ΗΠΑ βρίσκονται στο σχολείο περίπου έξιμισι ώρες την ημέρα, πέντε ημέρες την εβδομάδα, με δίμηνες καλοκαιρινές διακοπές και διάσπαρτες άδειες μέσα στη χρονιά.
Η δομή αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στους μεταρρυθμιστές της εκπαίδευσης του 19ου αιώνα. Προσπαθώντας να θεσπίσουν ένα ενιαίο σχολικό έτος, ευθυγράμμισαν το αγροτικό ημερολόγιο, που άφηνε τα παιδιά ελεύθερα την άνοιξη και το φθινόπωρο για αγροτικές εργασίες με το αστικό, το οποίο διέκοπτε τα μαθήματα το καλοκαίρι, ώστε οι οικογένειες να αποφεύγουν την αποπνικτική ζέστη των πόλεων.
Υπήρξαν και διαφοροποιήσεις. Το πρώτο μισό του 20ού αιώνα κάποια σχολεία δοκίμασαν θερινά προγράμματα για να ανταποκριθούν στην αύξηση των παιδιών μεταναστών. Ωστόσο, μέχρι τη δεκαετία του 1960, τα περισσότερα σχολικά συστήματα είχαν καταλήξει στο σημερινό μοντέλο, σε μια εποχή που μόνο περίπου το ένα τρίτο των ενήλικων γυναικών εργαζόταν και θεωρούνταν δεδομένο ότι θα φρόντιζαν τα παιδιά μετά το σχολείο.
Όπως δήλωσε σε άρθρο του The Atlantic η ερευνήτρια εκπαιδευτικής πολιτικής Catherine Brown από το Center for American Progress: «Συχνά αντιμετωπίζουμε αυτό το ζήτημα ως ένα πρόβλημα που αφορά κάθε οικογένεια ξεχωριστά, ενώ στην πραγματικότητα επαναλαμβάνεται συστημικά. Η μητέρα είναι εκείνη που μειώνει το ωράριό της όταν το σχολείο κλείνει νωρίς. Γιατί υπάρχει μισθολογικό χάσμα; Εν μέρει, πιστεύω, και γι’ αυτό».
Η μητέρα είναι εκείνη που μειώνει το ωράριό της όταν το σχολείο κλείνει νωρίς. Γιατί υπάρχει μισθολογικό χάσμα; Εν μέρει, πιστεύω, και γι’ αυτό».
Υπάρχουν και κάποιες εξαιρέσεις
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα σχολεία επέκτειναν το ωράριό τους για να στηρίξουν τις μητέρες που είχαν εισέλθει μαζικά στην αγορά εργασίας. Σήμερα, περίπου 3.700 σχολεία, περίπου το 4% των δημόσιων σχολείων, εφαρμόζουν ετήσιο πρόγραμμα χωρίς μεγάλη καλοκαιρινή διακοπή, συμβάλλοντας, έστω εν μέρει, στην αντιμετώπιση των αναγκών φύλαξης των παιδιών.
Το βασικότερο εμπόδιο στο διευρυμένο ωράριο του σχολείου
Το βασικότερο εμπόδιο είναι το κόστος. Μια ενδιαφέρουσα ιδέα που έχει προταθεί από την ερευνήτρια εκπαιδευτικής πολιτικής του Center for American Progress, είναι τα σχολεία να συνεργάζονται με τις κοινότητες και τους φορείς, ώστε να απασχολούν τα παιδιά για κάποιες ώρες μέσα στη μέρα. Αντί για αυστηρά διαχωρισμένες ζώνες πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το σχολείο, πρότεινε να υπάρξει ένα πιο ευέλικτο μοντέλο. Μεγαλύτερα παιδιά να επιβλέπουν και να μαθαίνουν στα μικρότερα, μεγαλύτερα διαλείμματα, περισσότερος χρόνος για γεύμα, εκπαιδευτικές εκδρομές, και διαφορετικά ωράρια έναρξης για τους εκπαιδευτικούς. Ένα μοντέλο που θα οδηγούσε σε μια πιο μακρά αλλά και πιο ποιοτική σχολική ημέρα.
Όταν το 2019 η υποψήφια για την προεδρία και γερουσιαστής Κάμαλα Χάρις παρουσίασε ένα νομοσχέδιο που θα επέκτεινε τη σχολική ημέρα κατά τρεις ώρες, ώστε να ευθυγραμμιστεί καλύτερα με το παραδοσιακό ωράριο εργασίας, το ερώτημα που προέκυψε ήταν αν χρειάζεται πράγματι να γίνει μεγαλύτερη η σχολική ημέρα, ή μήπως θα έπρεπε να γίνει μικρότερη η εργάσιμη. Η Χάρις δεν πρότεινε περισσότερες ώρες διδασκαλίας, αλλά κυρίως την ενίσχυση εξωσχολικών δραστηριοτήτων με επίβλεψη, που θα κάλυπταν το κενό ανάμεσα στη λήξη του σχολείου, συνήθως γύρω στις 3 μ.μ., και το τέλος της εργάσιμης ημέρας, παραδοσιακά γύρω στις 5 μ.μ.).
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, το ωράριο του ολοήμερου σχολείου διευρύνθηκε το 2022 και πλέον λειτουργεί μέχρι τις 17.30. Πριν από αυτό, λειτουργούσε μέχρι τις 16.00. Παρόλο που η διεύρυνση αυτή αποτελεί σαφή αναγνώριση ότι το χάσμα ωραρίου μεταξύ εργασίας και σχολείου είναι ένα σημαντικό πρόβλημα για τους γονείς, και σίγουρα συνιστά πρόοδο, φαίνεται πως δεν είναι αρκετή. Οι γονείς συνεχίζουν να καταφεύγουν σε πληρωμένη βοήθεια, σε ιδιωτικούς παιδικούς σταθμούς ή σε κέντρα μελέτης που έχουν ξεφυτρώσει σε κάθε γειτονιά. Κάποιοι αποκλείουν δουλειές λόγω ωραρίου, ενώ άλλοι γονείς δουλεύουν σε αντίθετες βάρδιες, με αποτέλεσμα η οικογένεια να συναντιέται ουσιαστικά μόνο τα Σαββατοκύριακα, με όποιες επιπτώσεις αυτό έχει τόσο στη σχέση του ζευγαριού όσο και στην ανάπτυξη των παιδιών.
Η σύγκριση με άλλες χώρες δείχνει το χάσμα
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, το σχολείο λειτουργεί ως προέκταση της εργασιακής ημέρας:
- Στη Γαλλία, το ωράριο καλύπτει περίπου τις 07:30–18:30
- Στη Σουηδία, η παιδική φροντίδα καλύπτεται πλήρως σε σχέση με την πλήρη απασχόληση των γονέων, καθώς σχολείο και φύλαξη λειτουργούν από τις 06:00 έως τις 19:00
- Στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ, το σχολείο τελειώνει νωρίς, αλλά υπάρχει ισχυρό σύστημα φροντίδας μετά το σχολείο, με κόστος για τους γονείς
Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων, πάνω από 1 στους 4 γονείς δεν βρίσκει επαρκή φροντίδα για τα παιδιά μετά το σχολείο. Το πρόβλημα εμφανίζεται ακόμη και όταν ένας γονιός δεν εργάζεται πλήρως. Συχνά, η έλλειψη υπηρεσιών οδηγεί στην επιστροφή στο σπίτι για λόγους φροντίδας, με τις γυναίκες να είναι εκείνες που το αναλαμβάνουν δυσανάλογα συχνά.
Ίσως, λοιπόν, και στην ελληνική πραγματικότητα θα έπρεπε να σκεφτούμε πιο σοβαρά πώς το σχολικό ωράριο μπορεί να επεκταθεί δημιουργικά για τα παιδιά. Μένει να μελετήσουμε τις καλές πρακτικές που εφαρμόζονται ήδη στο εξωτερικό, ώστε να μη χρειαστεί όλοι οι γονείς να μετακομίσουμε στη Σουηδία.