«Και τώρα, τι επώνυμο θα έχεις;». Είναι από εκείνες τις ερωτήσεις που μπορεί να ακούγονται αθώες, σχεδόν πρακτικές, αλλά κουβαλούν πίσω τους αιώνες ιστορίας. Η επιλογή του επωνύμου μετά το γάμο -εάν η γυναίκα θα διατηρήσει το πατρικό της ή θα πάρει αυτό του συζύγου της- εξακολουθεί να ανοίγει συζητήσεις για την έμφυλη ισότητα, τον φεμινισμό και την ελευθερία επιλογής των γυναικών. Γιατί το επώνυμο μιας γυναίκας είναι οικογενειακή κληρονομιά, προσωπική ιστορία, κοινωνικός ρόλος, επαγγελματική ταυτότητα και, στην εποχή των social media και της τεχνητής νοημοσύνης, ψηφιακό αποτύπωμα.
Η σχετικά πρόσφατη περίπτωση της Αμαλίας Κωστοπούλου το απέδειξε με τον πιο θεαματικό τρόπο. Λίγες εβδομάδες μετά τον γάμο της με τον Τζέικ Μέντγουελ, πρόσθεσε το επώνυμο του συζύγου της στο δικό της και άλλαξε το όνομα των λογαριασμών της στα social media. Η κίνηση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με αρκετούς να τη συνδέουν με τη διαιώνιση πατριαρχικών στερεοτύπων. Η ίδια απάντησε ότι εκπλήσσεται από τις αντιδράσεις και δεν καταλαβαίνει τα σχόλια περί «πατριαρχίας», εξηγώντας ότι ήθελε απλά να έχει το ίδιο επώνυμο με τα παιδιά της και ότι μετέτρεψε το πατρικό της σε μεσαίο όνομα.
Η Αμαλία Κωστοπούλου δεν είναι η μόνη. Μια σειρά επωνύμων γυναικών έχει επιλέξει να πάρει το επώνυμο του συζύγου της. Το έκανε το διάσημο μοντέλο Χέιλι Μπάλντουιν όταν παντρεύτηκε τον Τζάστιν Μπίμπερ αλλάζοντας το όνομα της σε Χέιλι Μπίμπερ. Το έκανε η Τζένιφερ Λόπεζ μετά τον γάμο της με τον Μπεν Άφλεκ κάνοντας το Τζένιφερ Λόπεζ Άφλεκ. Παλαιότερα το έκανε η Τίνα Τάρνερ παρά την κακοποιητική σχέση της με τον Άικ Τάρνερ, το επώνυμο του οποίου και κράτησε αφότου χώρισαν. Το ίδιο και η ακτιβίστρια και προοδευτική Σούζαν Σάραντον η οποία επίσης έγινε γνωστή ηθοποιός με το όνομα του πρώτου της συζύγου.
Επώνυμο μετά τον γάμο: Η επιλογή που θα έπρεπε να είναι «δική της»
Έρευνα της πλατφόρμας γυναικείας ενδυνάμωσης The Female Quotient σε συνεργασία με την εταιρεία wedding planning The Knot και την εταιρεία ερευνών Smith Geiger, σε 6.105 ενήλικες στις ΗΠΑ ηλικίας 18-64 ετών αποκάλυψε ένα παράδοξο. Το 62% των γυναικών και το 53% των ανδρών θεωρούν ότι η απόφαση για το αν μια γυναίκα θα αλλάξει το επώνυμο της μετά τον γάμο είναι δική της. Κι όμως το 77% των ήδη παντρεμένων γυναικών που συμμετείχαν στην έρευνα δήλωσαν ότι πήραν το επώνυμο του συντρόφου τους, ενώ μεταξύ των μη παντρεμένων γυναικών το ποσοστό εκείνων που δηλώνουν ότι θα το κάνουν φτάνει το 64%. Τι συμπεραίνουμε; Η πλειοψηφία ανδρών και γυναικών πιστεύει πως το αν μια γυναίκα θα αλλάξει το επώνυμο της μετά το γάμο θα πρέπει να είναι δική της επιλογή, στην πράξη όμως μοιάζει η κοινωνία να υποδείξει τη «σωστή» και πρέπουσα απόφαση.
Το επώνυμο στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο
Στη σημερινή ψηφιακή εποχή, η αλλαγή επωνύμου δεν αφορά πλέον μόνο την παράδοση· αλλά επηρεάζει την ορατότητα και την επαγγελματική ταυτότητα μιας γυναίκας με τρόπους που δεν ίσχυαν στο παρελθόν. Οι γυναίκες δημιουργούν το προσωπικό τους brand online ολοένα και νωρίτερα, μέσω επαγγελματικών δικτύων και άλλων ψηφιακών πλατφορμών, και το επώνυμό τους αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο αυτής της ταυτότητας.
Την ίδια στιγμή, οι γυναίκες παντρεύονται σε μεγαλύτερη ηλικία, έχοντας έτσι περισσότερο χρόνο να εδραιώσουν την επαγγελματική τους πορεία με το πατρικό τους επώνυμο. Όπως επιβεβαιώνει και η έρευνα των Female Quotient, The Knot και SmithGeiger η αλλαγή επωνύμου μπορεί να δυσκολέψει τη σύνδεση μιας γυναίκας με σημαντικούς σταθμούς της επαγγελματικής της διαδρομής, όπως δημοσιευμένα έργα, προαγωγές και άλλες επιτυχίες.
Παράλληλα, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε και εντοπίζουμε πληροφορίες, η αλλαγή του επωνύμου μιας γυναίκας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα επιτεύγματα που είναι καταγεγραμμένα με το πατρικό της όνομα να μην είναι εύκολο να εντοπιστούν από τους αλγόριθμους. Αυτή η ακούσια «διαγραφή» των επιτυχιών των γυναικών από το ψηφιακό αρχείο θα μπορούσε να διευρύνει ακόμη περισσότερο το χάσμα ανισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Στη νέα ψηφιακή πραγματικότητα: το επώνυμο δεν είναι μόνο αυτό που γράφει η ταυτότητα μας αλλά και αυτό που βρίσκει η Google και το ΑΙ. Σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου Stanford το 2021, οι γυναίκες μπορεί να βιώσουν έως και 30% μείωση στην επαγγελματική τους αναγνωρισιμότητα μετά την αλλαγή του επωνύμου τους. Χρόνια σκληρής δουλειάς και επαγγελματικών επιτυχιών μπορεί ξαφνικά να γίνουν «αόρατα» στα μάτια μιας μηχανής.
Παράλληλα η έρευνα της πλατφόρμας Female Quotidien δείχνει ότι η ηλικία και η εκπαίδευση παίζουν ρόλο στο αν μια γυναίκα θα κρατήσει το πατρικό της επώνυμο μετά το γάμο. Οι γυναίκες με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο είναι πιθανότερο να επιλέξουν τη διατήρηση του δικού τους επωνύμου.
Η ιστορία της αλλαγής του επωνύμου μετά το γάμο
Πρέπει να γυρίσουμε πολύ πίσω στο χρόνο για να καταλάβουμε γιατί το θέμα του επωνύμου είναι τόσο φορτισμένο. Στον αγγλοσαξονικό κόσμο, η παράδοση του να παίρνει μια γυναίκα υποχρεωτικά το όνομα του συζύγου της μετά το γάμο συνδέεται με το παλιό νομικό σύστημα του coverture. Ενός παλιού νόμου που μετέτρεπε τις συζύγους σε νομική ιδιοκτησία των συζύγων τους και ουσιαστικά διέγραφε την προσωπική τους ταυτότητα, αντικαθιστώντας, μετά τον γάμο, το επώνυμο που είχαν από τον πατέρα τους με εκείνο του άνδρα τους.
Μόνο με την άνοδο του φεμινιστικού κινήματος και τις κοινωνικές αλλαγές της δεκαετίας του 1970 άρχισαν οι γυναίκες να διεκδικούν πιο δυναμικά το δικαίωμά τους να διατηρούν το δικό τους επώνυμο. Και τότε αυτό δεν ήταν πάντα εύκολο. Γυναίκες με σημαντική δημόσια παρουσία, όπως η δικαστής του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ Ruth Bader Ginsburg, οι οποίες επιθυμούσαν να διατηρήσουν το πατρικό τους επώνυμο, κατέφευγαν μερικές φορές στη λύση να το χρησιμοποιούν ως μεσαίο όνομα.
Δεν ισχύουν παντού τα ίδια έθιμα για το επώνυμο της γυναίκας μετά το γάμο
Η πρακτική της αλλαγής επωνύμου μετά τον γάμο δεν αποτελεί παγκόσμιο κανόνα. Σε πολλές κοινωνίες οι γυναίκες διατηρούν το οικογενειακό τους όνομα μετά τον γάμο, ενώ υπάρχουν διαφορετικά συστήματα για το πώς μεταβιβάζονται τα επώνυμα στα παιδιά. Στην Ελλάδα το νομικό πλαίσιο από το 1983 είναι σαφές. Ο γάμος δεν αλλάζει το επώνυμο των συζύγων στις έννομες σχέσεις τους. Στις κοινωνικές σχέσεις, ο ένας σύζυγος μπορεί, με τη συμφωνία του άλλου, να χρησιμοποιεί ή να προσθέτει το επώνυμο του δεύτερου.
Σε διάφορες περιοχές του κόσμου υπάρχουν παραδόσεις σύμφωνα με τις οποίες τα παιδιά παίρνουν το επώνυμο της μητέρας ή ένα όνομα που συνδέεται με τη μητρική γραμμή, όπως συμβαίνει σε τμήματα της Ινδίας, της Ινδονησίας και της Ρουμανίας.
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφορετικής αντίληψης για το επώνυμο βρίσκεται στην Ισλανδία. Εκεί, το όνομα συχνά δεν λειτουργεί ως σταθερό οικογενειακό επώνυμο που περνά από γενιά σε γενιά, αλλά ως δήλωση καταγωγής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρώην πρωθυπουργός της χώρας, Katrín Jakobsdóttir. Το «Jakobsdóttir» αποτελείται από το όνομα του πατέρα της, Jakob, και την κατάληξη -dóttir, που σημαίνει «κόρη». Επομένως, το όνομά της σημαίνει κυριολεκτικά «Katrín, κόρη του Jakob».Το «επώνυμο», επομένως, μπορεί να αλλάζει από γενιά σε γενιά και δεν αποτελεί απαραίτητα ένα κοινό οικογενειακό όνομα.
Ένα εντελώς διαφορετικό μοντέλο συναντάμε στην Ισπανία και στην Λατινική Αμερική. Εκεί, η παράδοση προβλέπει ότι τα παιδιά λαμβάνουν και τα δύο οικογενειακά επώνυμα, ένα από κάθε γονέα. Έτσι, το όνομα δεν λειτουργεί απλώς ως δείκτης της πατρικής καταγωγής, αλλά διατηρεί και τη μητρική γραμμή. Η πρακτική αυτή βρήκε κάποια απήχηση και στη χώρα μας ειδικά στις αρχές της νέας χιλιετίας.
Ένα τέτοιο όνομα μπορεί να φαίνεται περίπλοκο και σίγουρα μακρόσυρτο, όμως αποτυπώνει καλύτερα το ότι η οικογένεια δημιουργείται από δύο ανθρώπους και δεν διαιωνίζεται η εξαφάνιση της ταυτότητας του ενός. Και υπάρχει και η πρακτική διάσταση. Η κοινή ή διπλή ονοματοδοσία μπορεί να διευκολύνει την αναγνώριση της συγγένειας σε ταξίδια, σχολεία, δημόσιες υπηρεσίες και άλλες πτυχές της καθημερινότητας αφού ένα παιδί που έχει το επώνυμο και των δύο γονιών του, είναι ευκολότερο να αναγνωριστεί ως μέλος και των δύο οικογενειακών γραμμών.
Στην Ελλάδα, οι γονείς μπορούν να καθορίσουν με κοινή, αμετάκλητη δήλωση το επώνυμο των παιδιών, επιλέγοντας το επώνυμο ενός γονέα ή συνδυασμό των δύο, σύμφωνα με τις προβλέψεις του Αστικού Κώδικα.
Στις ΗΠΑ, όπου διεξήχθη η έρευνα της Female Quotient, το ζήτημα παραμένει πολύ περισσότερο δεμένο με την παράδοση της πατρικής γραμμής. Η ίδια έρευνα καταγράφει, ωστόσο, ότι οι γυναίκες εξετάζουν πλέον λύσεις όπως η διπλή ονομασία ή η δημιουργία ενός νέου οικογενειακού ονόματος. Κάπως έτσι το επώνυμο αρχίζει να αντιμετωπίζεται λιγότερο ως «κληρονομιά που περνά αυτόματα από τον άνδρα» και περισσότερο ως οικογενειακή απόφαση.
Θα έπαιρναν οι άνδρες το επώνυμο της συζύγου τους;
Αυτή ήταν μια από τις ερωτήσεις που υπέβαλε στο δείγμα που μελέτησε η έρευνα του Female Quotidien. Άλλωστε στο παρελθόν διάσημοι άνδρες όπως ο Τζον Λένον αλλά και πιο πρόσφατα ο Τζέι Ζι και ο Μάρκο Περέγκο το έχουν κάνει παίρνοντας τα επώνυμα των επίσης διάσημων γυναικών τους. Της Γιόκο Όνο, της Μπιγιονσέ και της Ζόι Σαλντάνα αντίστοιχα. Οι απαντήσεις των ανδρών στην έρευνα είχαν μεγάλη ποικιλία.
Κάποιοι απάντησαν άμεσα θετικά: «Φυσικά. Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί πρέπει η γυναίκα να παίρνει το όνομα του άνδρα». Κάποιοι άλλοι υποστήριξαν ότι αν η σύντροφός τους θα το ήθελε πολύ θα το συζητούσαν, υπήρξαν όμως και οι κατηγορηματικά αρνητικοί. Ταυτόχρονα, μια πιο σύγχρονη στάση αρχίζει να διαφαίνεται: «Το έχουμε ήδη συζητήσει. Αν παντρευτούμε, μάλλον θα κρατήσει το δικό της και είμαι απόλυτα ok με αυτό». Τα ποσοστά πάντως αποκαλύπτουν μια διαφορετική πραγματικότητα: μόλις το 5% των ανδρών δηλώνει ότι θα έπαιρνε το επώνυμο της συντρόφου του, τη στιγμή που το αντίστοιχο ποσοστό για τις γυναίκες φτάνει το 70%.
Ίσως τελικά το ζητούμενο είναι αν μια γυναίκα έχει πραγματικά τη δυνατότητα να επιλέξει. Αν μια γυναίκα λέει «θέλω να λέγομαι όπως τα παιδιά μου», αυτή είναι μια απολύτως θεμιτή επιθυμία. Αν μια άλλη λέει «έχω δουλέψει είκοσι χρόνια για να γίνει το όνομά μου συνώνυμο της δουλειάς μου και δεν θέλω να το αλλάξω», επίσης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν υπάρχει επιλογή αλλά υποχρέωση. Όταν η γυναίκα που κρατά ή που αλλάζει το επώνυμό της πρέπει να απολογηθεί για την επιλογή της. Το πραγματικό ζητούμενο είναι όταν σε ρωτούν «ποιο είναι το επώνυμο σου», να απαντάς με το όνομα που διάλεξες εσύ.