Θυμάμαι ακόμη την έκπληξη μιας στενής μου φίλης όταν καιρό πριν περνώντας έξω από το δωμάτιο της κόρης της συνειδητοποίησε πως ο διάλογος που άκουγε για το πώς πρέπει να απαντήσει στο μήνυμα που της είχε στείλει κάποιο αγόρι δεν προέρχονταν από τη συζήτηση με κάποια φίλη της αλλά με το Chat GPT.
Όπως προκύπτει από έρευνες όλο και περισσότερα παιδιά και έφηβοι στρέφονται σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης όχι μόνο για τις για να κάνουν τις σχολικές εργασίες τους, αλλά και για κάτι πολύ πιο προσωπικό. Παρέα, συναισθηματική υποστήριξη ακόμη και συμβουλές στο πώς να αντιμετωπίσεις προβλήματα με κάποια φίλη ή το αγόρι/κορίτσι που σου αρέσει.
Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως «social AI», περιλαμβάνει εφαρμογές όπως το Replika ή το Nomi, αλλά και γενικά γλωσσικά μοντέλα όπως το ChatGPT, τα οποία χρησιμοποιούνται για αφηγήσεις ιστοριών, προσομοίωση συζητήσεων ή καθοδήγηση σε δύσκολες κοινωνικές καταστάσεις.
Σύμφωνα με έρευνες της Common Sense Media, την μη κυβερνητική οργάνωση που εστιάζει στο πώς τα μίντια και η τεχνολογία επηρεάζει τα παιδιά και την οικογένεια, το 72% των παιδιών έχει χρησιμοποιήσει κάποια μορφή κοινωνικής ΑΙ, ενώ περίπου το ένα τρίτο δηλώνει ότι έχει συζητήσει σοβαρά προσωπικά ζητήματα με ένα chatbot αντί με έναν πραγματικό άνθρωπο. Αυτό το εύρημα αναδεικνύει μια νέα πραγματικότητα. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον μόνο εργαλείο μάθησης, αλλά και συνομιλητή σε στιγμές συναισθηματικής ανάγκης.
Τι αλλάζει η συζήτηση με ένα AI companion στην ανθρώπινη εμπειρία
Οι ειδικοί σημειώνουν ότι αυτή η μετατόπιση μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τις σχέσεις. «Αυτές οι χρήσεις μπορεί να κάνουν τους γονείς να νιώθουν άβολα, γιατί ενδέχεται να αντικαθιστούν ρόλους που παραδοσιακά καλύπτονταν από άλλους ανθρώπους», επισημαίνει ο ψυχολόγος και επικεφαλής της έρευνας της Common Sense Media Michael Robb η οποία παράλληλα, θέτει το ερώτημα των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων. Τι συμβαίνει όταν ένα σημαντικό μέρος της κοινωνικής εκπαίδευσης ενός παιδιού μεταφέρεται σε ένα ψηφιακό σύστημα;
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η κοινωνική ΑΙ μπορεί πράγματι να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Παιδιά που ζουν σε απομονωμένες περιοχές ή δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε συνομηλίκους, καθώς και νευροδιαφορετικοί έφηβοι που χρειάζονται εξάσκηση σε κοινωνικές δεξιότητες, μπορεί να ωφεληθούν από τέτοιου τύπου αλληλεπιδράσεις. Ωστόσο, οι επιστήμονες τονίζουν ότι αυτά τα οφέλη παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υποθετικά και ότι η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι σαν υποκατάστατο των ανθρώπινων σχέσεων.
Όταν ο νέος φίλος σου είναι people pleaser
Μια από τις βασικές ανησυχίες σε σχέση με την κοινωνική χρήση των chatbots αφορά τον τρόπο «συμπεριφοράς» των AI companions. Τα περισσότερα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης είναι σχεδιασμένα να είναι ευγενικά, θετικά και υποστηρικτικά, αποφεύγοντας τη σύγκρουση ή την ένταση. Όπως εξηγεί η αναπληρώτρια καθηγήτρια ψυχολογίας και νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας, αυτή η απουσία «αντιπαράθεσης» σημαίνει ότι τα παιδιά δεν έχουν την ευκαιρία να εξασκηθούν σε βασικές κοινωνικές δεξιότητες, όπως η διαφωνία, η διαπραγμάτευση ή η κατανόηση της οπτικής του άλλου.
«Επειδή οι ΑΙ σύντροφοι δεν έχουν δικές τους ανάγκες, το παιδί δεν εξασκεί την ενσυναίσθηση ή τη διαχείριση σύγκρουσης με τον ίδιο τρόπο που θα το έκανε με έναν άλλο άνθρωπο», σημειώνει η ίδια. Σύμφωνα με την ερευνήτρια, αυτό μπορεί να οδηγήσει στη διαμόρφωση στρεβλών αντιλήψεων για το πώς λειτουργούν οι ανθρώπινες σχέσεις, ενισχύοντας την ιδέα ότι οι άλλοι “πρέπει να καταλαβαίνουν από μόνοι τους” ή να συμφωνούν χωρίς αντίσταση.
Πρώιμα, ακόμη μη δημοσιευμένα ευρήματα της ίδιας ερευνητικής ομάδας δείχνουν ότι έφηβοι που ήδη υιοθετούν τέτοιες «δυσλειτουργικές πεποιθήσεις» για τις σχέσεις τους μπορεί να είναι πιο επιρρεπείς στο να αναπτύξουν δεσμούς εξάρτησης με συνομιλητές τεχνητής νοημοσύνης. Η εφηβεία, άλλωστε, θεωρείται από τους επιστήμονες μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδος κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης , μια «ηλικία της ευκαιρίας», όπως την αποκαλούν, λόγω της αυξημένης πλαστικότητας του εγκεφάλου.
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αν η κοινωνική ΑΙ είναι «καλή» ή «κακή», αλλά πώς εντάσσεται στην καθημερινότητα των νέων. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο υποστήριξης, ιδιαίτερα σε συνθήκες μοναξιάς ή περιορισμένων κοινωνικών δικτύων. Ωστόσο, προειδοποιούν ότι αν υποκαταστήσει τις ανθρώπινες σχέσεις, οι συνέπειες μπορεί να είναι βαθύτερες από όσο σήμερα κατανοούμε. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται όλο και πιο «ανθρώπινη» στον τρόπο που μιλά και ανταποκρίνεται, το στοίχημα για γονείς, εκπαιδευτικούς και κοινωνία είναι να διασφαλίσουν ότι οι νέοι δεν θα μάθουν απλώς να συνομιλούν με μηχανές , αλλά θα συνεχίσουν να χτίζουν ουσιαστικές σχέσεις με ανθρώπους.