Η επιστροφή στο σχολείο είναι μια μικρή μετάβαση για όλη την οικογένεια. Το καλοκαίρι τελειώνει, οι ρυθμοί αλλάζουν, τα πρωινά γίνονται πιο οργανωμένα και το παιδί καλείται να επιστρέψει ξανά σε ένα πλαίσιο με ωράρια, υποχρεώσεις, κανόνες και πολλές κοινωνικές επαφές.
Για κάποια παιδιά αυτή η αλλαγή είναι συναρπαστική. Ανυπομονούν να δουν τους φίλους τους, να γνωρίσουν νέους δασκάλους ή να χρησιμοποιήσουν τα καινούρια τους σχολικά είδη. Για άλλα παιδιά, όμως, μαζί με τον ενθουσιασμό μπορεί να εμφανιστεί και αρκετή ανησυχία.
«Ποια θα είναι η δασκάλα μου;»
«Θα είναι οι φίλοι μου στην ίδια τάξη;»
«Κι αν δυσκολευτώ;»
«Κι αν μου λείψει η μαμά;»
«Κι αν δεν τα καταφέρω;»
Το άγχος μπροστά σε μια αλλαγή είναι φυσιολογικό. Ο στόχος μας δεν είναι να πείσουμε το παιδί ότι «δεν υπάρχει κανένας λόγος να αγχώνεται». Είναι να το βοηθήσουμε να νιώσει ότι, ακόμη κι αν αγχωθεί, μπορεί να το διαχειριστεί.
Η παιδοψυχολόγος και Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχολογίας Δρ. Κρίστη Πόππη εξηγεί γιατί μπορεί να αγχώνει ένα παιδί η επιστροφή στο σχολείο και πώς μπορούν οι γονείς να το βοηθήσουν να διαχειριστεί αυτή τη μετάβαση με περισσότερη ασφάλεια και λιγότερη πίεση.
Γιατί μπορεί να αγχώσει ένα παιδί η επιστροφή στο σχολείο;
Ακόμη και όταν το σχολείο είναι γνώριμο, η επιστροφή μετά από μια μεγάλη περίοδο διακοπών απαιτεί προσαρμογή. Το παιδί αφήνει πίσω τους πιο χαλαρούς ρυθμούς και επιστρέφει σε ένα περιβάλλον με περισσότερες απαιτήσεις.
Η αλλαγή στην ώρα του ύπνου, το πρωινό ξύπνημα, ο αποχωρισμός από τους γονείς, η επιστροφή στις σχολικές υποχρεώσεις, οι σχέσεις με τους συμμαθητές και η πιθανότητα μιας νέας τάξης ή ενός νέου εκπαιδευτικού μπορούν να του δημιουργήσουν ανησυχία.
Για τα μικρότερα παιδιά, και κυρίως για εκείνα που πηγαίνουν πρώτη φορά σχολείο ή αλλάζουν σχολικό περιβάλλον, υπάρχει επιπλέον ο παράγοντας του αγνώστου:
«Πού θα κάθομαι;»
«Ποιος θα με βοηθήσει αν χρειαστώ κάτι;»
«Πότε θα έρθει η μαμά ή ο μπαμπάς να με πάρει;»
Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να ανησυχούν για διαφορετικά πράγματα: αν θα αντεπεξέλθουν στα μαθήματα, αν θα έχουν φίλους, αν θα αισθάνονται ότι ανήκουν στην ομάδα ή αν θα τα καταφέρουν στις νέες απαιτήσεις.
Υπάρχουν, φυσικά, και παιδιά που απλώς χρειάζονται περισσότερο χρόνο για κάθε μετάβαση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα. Σημαίνει ότι ο οργανισμός και το συναίσθημά τους χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να βρουν ξανά τον ρυθμό τους.
Ποια σημάδια μπορεί να δείχνουν ότι ένα παιδί αγχώνεται;
Τα παιδιά δεν εκφράζουν πάντα το άγχος τους λέγοντας «αγχώνομαι».
Μπορεί να εμφανίσουν γκρίνια, ευερεθιστότητα, μεγαλύτερη ανάγκη για επαφή με τους γονείς, δυσκολία στον ύπνο ή περισσότερες ερωτήσεις γύρω από το σχολείο. Κάποια παιδιά μπορεί να παραπονιούνται για πονοκέφαλο ή κοιλόπονο ή να λένε ότι δεν αισθάνονται καλά, ιδιαίτερα το πρωί πριν φύγουν από το σπίτι. Άλλα μπορεί να εμφανίσουν ένα μικρό «πισωγύρισμα» σε συμπεριφορές αυτονομίας, να ζητούν ξανά βοήθεια σε πράγματα που μέχρι πρόσφατα έκαναν μόνα τους ή να συμπεριφέρονται πιο συχνά σαν «μωρό».
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κοιλόπονος είναι άγχος ή ότι κάθε δύσκολο πρωινό αποτελεί ένδειξη σοβαρής δυσκολίας. Χρειάζεται να βλέπουμε τη συνολική εικόνα και να «ακούμε» τα μη λεκτικά μηνύματα που μας στέλνει το παιδί μας.
Πολλές φορές, πίσω από μια πιο απαιτητική συμπεριφορά υπάρχει απλώς το μήνυμα:
«Κάτι αλλάζει και χρειάζομαι λίγο χρόνο για να νιώσω ασφάλεια μέσα σε αυτή την αλλαγή».
Η προετοιμασία για την επιστροφή στο σχολείο αρχίζει πριν από το πρώτο κουδούνι
Μία από τις πιο βοηθητικές κινήσεις είναι να μη φτάσει η αλλαγή απότομα.
Λίγες ημέρες πριν ξεκινήσει το σχολείο, μπορούμε σταδιακά να επαναφέρουμε την ώρα του ύπνου και του πρωινού ξυπνήματος. Δεν χρειάζεται να αλλάξουν όλα μέσα σε μία ημέρα. Μικρές μετακινήσεις του ωραρίου βοηθούν το σώμα και το μυαλό να προσαρμοστούν.
Μπορούμε επίσης να εμπλέξουμε το παιδί στην προετοιμασία: να επιλέξει μαζί μας κάποια σχολικά είδη, να οργανώσει την κασετίνα του, να διαλέξει τι θα φορέσει την πρώτη ημέρα ή να αποφασίσει τι θα ήθελε να πάρει για κολατσιό.
Οι επιλογές αυτές μπορεί να φαίνονται μικρές, όμως προσφέρουν στο παιδί μια αίσθηση ελέγχου μέσα σε μια περίοδο κατά την οποία πολλά πράγματα αλλάζουν χωρίς να τα έχει επιλέξει το ίδιο.
Για τα μικρότερα παιδιά μπορεί να βοηθήσει να περάσουμε από το σχολείο λίγες ημέρες πριν, να δούμε την αυλή, να μιλήσουμε για το πού θα αφήσουν την τσάντα τους ή πού βρίσκεται η τουαλέτα, να διαβάσουμε ένα βιβλίο σχετικό με την πρώτη ημέρα ή ακόμη και να παίξουμε «σχολείο» στο σπίτι.
Μέσα από το παιχνίδι, το άγνωστο γίνεται λίγο πιο γνώριμο. Είναι καλό να συζητάμε με τα παιδιά για «δύσκολα» θέματα μέσα από το παιχνίδι, όπου νιώθουν μεγαλύτερη ασφάλεια.
Πώς μπορούν να γίνουν τα σχολικά πρωινά πιο ευχάριστα;
Τα πρωινά του σχολείου μπορούν πολύ εύκολα να μετατραπούν σε μια σειρά από εντολές:
- «Σήκω».
- «Ντύσου».
- «Φάε».
- «Πάρε την τσάντα σου».
- «Θα αργήσουμεεεεε!»
Και κάπως έτσι, πριν καν ξεκινήσει η σχολική ημέρα, όλοι έχουμε ήδη κουραστεί. Λίγο παιχνίδι μπορεί να αλλάξει σημαντικά την ατμόσφαιρα. Μπορούμε, για παράδειγμα, να φτιάξουμε μια μικρή school morning playlist και να βάζουμε ένα αγαπημένο τραγούδι, το οποίο θα έχει επιλέξει το παιδί, όσο ντυνόμαστε.
«Μέχρι να τελειώσει το τραγούδι, λες να έχουμε βάλει μπλούζα, παντελόνι και κάλτσες;»
«Μπορούμε, λες, να ντυθούμε χορεύοντας;»
Μπορούμε ακόμη να μετατρέψουμε την προετοιμασία σε μικρές αποστολές:
- «Mission 1: παγούρι».
- «Mission 2: κολατσιό».
- «Mission 3: τσάντα στην πλάτη».
Ένα παιδί μπορεί επίσης να έχει ένα μικρό checklist με εικόνες και κάθε πρωί να τσεκάρει μόνο του όσα ολοκληρώνει.
Μπορούμε να δημιουργήσουμε και το δικό μας πρωινό τελετουργικό: μια αστεία χειραψία, ένα συγκεκριμένο high-five ή μια μικρή φράση πριν κλείσει η πόρτα του σπιτιού.
Στα μικρότερα παιδιά μπορούμε να αφήσουμε το παιχνίδι να μπει στην πρωινή προετοιμασία. Για παράδειγμα, ένα αγαπημένο κουκλάκι ή λούτρινο μπορεί να «αναλάβει» για λίγο τη διαδικασία. Ο γονέας μιλά μέσα από αυτό, το κουκλάκι ξυπνά το παιδί, του ζητά να ετοιμαστούν μαζί ή κάνει επίτηδες αστεία λάθη:
«Λοιπόν, πρώτα βάζουμε τα παπούτσια και μετά τις κάλτσες, σωστά;»
Το παιδί μπαίνει στο παιχνίδι, διορθώνει το κουκλάκι και η διαδικασία του ντυσίματος γίνεται πιο ευχάριστη. Μερικές φορές, λίγα λεπτά παιχνιδιού αρκούν για να ξεκινήσει η ημέρα με λιγότερες εντολές και περισσότερη σύνδεση.
Το σημαντικό δεν είναι να δημιουργούμε κάθε πρωί κάτι εντυπωσιακό. Είναι να υπάρχουν μικρές, σταθερές στιγμές που κάνουν τη ρουτίνα πιο γνώριμη και ευχάριστη.
7 μικρές ιδέες για πιο ευχάριστα σχολικά πρωινά
- Το τραγούδι του ντυσίματος
Επιλέγουμε ένα αγαπημένο τραγούδι και προσπαθούμε να είμαστε έτοιμοι μέχρι να τελειώσει ή χορεύουμε καθώς ντυνόμαστε. - Το σχολικό mission
Ορίζουμε τρία μικρά καθήκοντα: τσάντα, παγούρι, κολατσιό. - Περιορισμένες επιλογές, όπου βοηθούν
Για κάποια παιδιά, το να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο ή τρεις συγκεκριμένες επιλογές μπορεί να προσφέρει μια μικρή αίσθηση ελέγχου. Για άλλα παιδιά, όμως, ακόμη και οι επιλογές μπορεί να γίνουν επιπλέον βάρος, ιδιαίτερα όταν ήδη αγχώνονται ή δυσκολεύονται με τις μεταβάσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις βοηθούν περισσότερο η απλή, σταθερή ρουτίνα και οι λιγότερες αποφάσεις το πρωί. - Μυστική χειραψία
Μια μικρή οικογενειακή χειραψία πριν από τον αποχωρισμό μπορεί να γίνει μια σταθερή και ευχάριστη στιγμή σύνδεσης. - Ένα μικρό μήνυμα στην τσάντα
Ένα χαρτάκι με τη φράση «Καλή σου μέρα», ένα αστείο ή μια μικρή ζωγραφιά μπορεί να γίνει μια όμορφη υπενθύμιση μέσα στη σχολική ημέρα. - Η καρδούλα της σύνδεσης
Για τα μικρότερα παιδιά, μια μικρή ζωγραφισμένη καρδιά στο χέρι του παιδιού και μία στο χέρι του γονέα μπορεί να συμβολίζει ότι η σύνδεση παραμένει ακόμη κι όταν δεν είμαστε μαζί. - Κάτι μικρό να περιμένουμε μετά
Μια βόλτα στην παιδική χαρά, λίγη ώρα μαζί στο σπίτι ή ένα αγαπημένο σνακ. Όχι ως «βραβείο επειδή πήγες σχολείο», αλλά ως μια όμορφη στιγμή επανασύνδεσης.
«Θυμάσαι τότε που…;»
Όταν ένα παιδί αγχώνεται, συχνά το μυαλό του επικεντρώνεται σε αυτό που φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να κάνει. Εκεί μπορούμε να το βοηθήσουμε να θυμηθεί κάτι πολύ σημαντικό: ότι έχει ξαναβρεθεί μπροστά σε καινούριες ή δύσκολες καταστάσεις και έχει καταφέρει να προσαρμοστεί.
«Θυμάσαι πέρσι που ανησυχούσες για την πρώτη ημέρα;»
«Θυμάσαι την πρώτη φορά που πήγες σε εκείνη τη δραστηριότητα και δεν ήξερες κανέναν;»
Το μήνυμα δεν είναι «άρα δεν πρέπει να φοβάσαι».
Είναι: «Αγχώθηκες και τότε. Και παρ’ όλα αυτά τα κατάφερες».
Αυτό βοηθά το παιδί να αντλήσει αυτοπεποίθηση όχι μόνο από τα δικά μας λόγια, αλλά από τις δικές του προηγούμενες εμπειρίες. Και αυτό έχει ιδιαίτερη αξία. Γιατί δεν του λέμε απλώς «πιστεύω σε εσένα». Το βοηθάμε να σκεφτεί: «Έχω ήδη αποδείξει ότι μπορώ».
Τι κάνουμε αν το παιδί πει «Δεν θέλω να πάω σχολείο»;
Η πρώτη μας αντίδραση μπορεί να είναι να προσπαθήσουμε να το καθησυχάσουμε γρήγορα: «Μα δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι». «Θα περάσεις τέλεια».
Η πρόθεσή μας είναι καλή. Κάποιες φορές, όμως, το παιδί χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι το ακούσαμε.
Μπορούμε να πούμε: «Βλέπω ότι σε ανησυχεί. Τι είναι αυτό που σε δυσκολεύει περισσότερο;»
Βοηθά, λοιπόν, να μείνουμε στο συναίσθημα και να γίνουμε λίγο «ντετέκτιβ». Υπάρχει περίπτωση η απάντηση να είναι κάτι που δεν είχαμε φανταστεί, ενώ μπορεί και το ίδιο το παιδί να μην είναι σε θέση να προσδιορίσει τι ακριβώς το δυσκολεύει. Το σημαντικό είναι να μην παρουσιάσουμε το άγχος ως κάτι που πρέπει οπωσδήποτε να εξαφανιστεί πριν πάει το παιδί στο σχολείο.
Πώς διαχειριζόμαστε τον αποχαιρετισμό στο σχολείο;
Για αρκετά μικρά παιδιά, ο αποχαιρετισμός είναι το δυσκολότερο μέρος της ημέρας. Ένας σύντομος, τρυφερός και προβλέψιμος αποχαιρετισμός συνήθως βοηθά περισσότερο από έναν αποχαιρετισμό που παρατείνεται. Μια αγκαλιά, ένα φιλί και μια σταθερή φράση: «Τώρα θα πας εσύ σχολείο και εγώ στη δουλειά. Θα ξαναβρεθούμε μετά το σχολείο. Σ’ αγαπώ».
Καλό είναι επίσης να αποφεύγουμε να φεύγουμε κρυφά. Μπορεί να φαίνεται ότι έτσι γλιτώνουμε τα δάκρυα της στιγμής, όμως για το παιδί είναι σημαντικό να γνωρίζει ότι ο γονέας φεύγει και επιστρέφει με προβλέψιμο τρόπο.
Η δική μας στάση παίζει σημαντικό ρόλο. Αν δείχνουμε πολύ αγχωμένοι, αν επιστρέφουμε συνεχώς για «άλλη μία αγκαλιά» ή αν ρωτάμε ξανά και ξανά το παιδί αν θα είναι καλά, μπορεί άθελά μας να του μεταφέρουμε το μήνυμα ότι υπάρχει πράγματι κάτι επικίνδυνο σε αυτόν τον αποχωρισμό. Η ηρεμία μας δεν σημαίνει ότι αγνοούμε το συναίσθημά του.
Σημαίνει: «Βλέπω ότι δυσκολεύεσαι και ταυτόχρονα πιστεύω ότι μπορείς να το διαχειριστείς».
Καλό είναι επίσης να δείχνουμε εμπιστοσύνη στις εκπαιδευτικούς και στους εκπαιδευτικούς, γνωρίζοντας ότι, όταν φεύγουμε, ξέρουν πώς να σταθούν στο παιδί μας.
Τι μπορούμε να ρωτήσουμε το παιδί μετά το σχολείο;
Η ερώτηση «Πώς πέρασες σήμερα;» έχει πολύ συχνά μία και μόνο απάντηση. Μπορούμε να δοκιμάσουμε πιο συγκεκριμένες ερωτήσεις, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού:
- «Έκανε κανείς κάποιο αστείο σήμερα;»
- «Ποιο ήταν το καλύτερο πράγμα της ημέρας;»
- «Υπήρχε κάτι που σε δυσκόλεψε;»
- «Με ποιον ή με τι έπαιξες;»
- «Αν μπορούσες να αλλάξεις ένα πράγμα από τη σημερινή ημέρα, ποιο θα ήταν;»
Φυσικά, δεν χρειάζεται να κάνουμε ανάκριση. Μετά από πολλές ώρες στο σχολείο, αρκετά παιδιά χρειάζονται πρώτα να φάνε, να ξεκουραστούν, να κινηθούν ή απλώς να μην απαντήσουν σε καμία ερώτηση για λίγο. Αν τους δώσουμε χώρο, συχνά οι πληροφορίες έρχονται αργότερα, αυθόρμητα, την ώρα του παιχνιδιού, στο αυτοκίνητο ή πριν από τον ύπνο.
Πότε το άγχος για το σχολείο χρειάζεται περισσότερη προσοχή;
Λίγη ανησυχία, γκρίνια ή ακόμη και κάποια δάκρυα τις πρώτες ημέρες μπορούν να αποτελούν μέρος της φυσιολογικής προσαρμογής. Κάθε παιδί έχει διαφορετικό ρυθμό. Χρειάζεται, όμως, να δώσουμε περισσότερη προσοχή όταν το άγχος είναι πολύ έντονο, επιμένει για μεγάλο διάστημα χωρίς να υποχωρεί ή φαίνεται να αυξάνεται.
Το ίδιο ισχύει όταν εμφανίζονται συστηματικά έντονα σωματικά συμπτώματα, όταν επηρεάζονται σημαντικά ο ύπνος ή το φαγητό, όταν το παιδί παρουσιάζει έντονη αλλαγή στη διάθεση ή στη συμπεριφορά του ή όταν υπάρχει επίμονη άρνηση να πάει στο σχολείο. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σημαντικό να διερευνήσουμε τι ακριβώς βρίσκεται πίσω από τη δυσκολία.
Το «δεν θέλω να πάω σχολείο» μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα για διαφορετικά παιδιά. Μπορεί να σχετίζεται με άγχος αποχωρισμού, δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους, φόβο αποτυχίας, μαθησιακές δυσκολίες, bullying ή κάποια άλλη αλλαγή στη ζωή του παιδιού.
Η επικοινωνία με το σχολείο είναι πολύ σημαντική. Όταν η δυσκολία επιμένει ή επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα, μπορεί να είναι χρήσιμη και η υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας.
Μια νέα σχολική χρονιά δεν χρειάζεται να ξεκινήσει τέλεια
Ας έχουμε κατά νου ότι δεν χρειάζεται το παιδί να μπει από την πρώτη ημέρα στην τάξη γελώντας. Δεν χρειάζεται να μην αγχωθεί καθόλου. Δεν χρειάζεται ούτε εμείς, ως γονείς, να έχουμε οργανώσει τα πάντα τέλεια. Η προσαρμογή είναι διαδικασία.
Αυτό που μπορούμε να προσφέρουμε στο παιδί είναι λίγη προβλεψιμότητα, μικρές δόσεις παιχνιδιού, σταθερότητα και χώρο για να εκφράσει αυτό που αισθάνεται. Και κυρίως μπορούμε να του θυμίζουμε ότι έχει ήδη μέσα του δεξιότητες και εμπειρίες που θα το βοηθήσουν.
Γιατί, τελικά, όλα τα συναισθήματα χωράνε στη σχολική τσάντα.
- Η χαρά.
- Ο ενθουσιασμός.
- Η αμηχανία.
- Η περιέργεια.
- Και λίγο άγχος.
Δεν χρειάζεται να αδειάσουμε τη σχολική τσάντα από το άγχος. Μπορούμε, όμως, να προσθέσουμε μέσα λίγη ασφάλεια, λίγο παιχνίδι και μπόλικη σύνδεση. Τα παιδιά δεν χρειάζονται από εμάς να κάνουμε κάθε μετάβαση εύκολη. Χρειάζονται να είμαστε δίπλα τους μέχρι να ανακαλύψουν ότι μπορούν να τη διαχειριστούν. Και το παιχνίδι είναι συχνά ο πιο όμορφος δρόμος για να φτάσουμε εκεί.
Η ειδικός:
Η Δρ. Κρίστη Πόππη, είναι Παιδοψυχολόγος και Επίκουρη Καθηγήτρια Ψυχολογίας, με πολυετή κλινική και ακαδημαϊκή εμπειρία. Έχει εκπαιδευτεί στην Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων καθώς και στην Ψυχοθεραπεία Γονέα–Βρέφους, έναν τομέα που αποτελεί σημαντικό μέρος της επαγγελματικής της πορείας και της προσέγγισής της στη σχέση γονέα–παιδιού. Στη δουλειά της εστιάζει στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, στις πρώιμες σχέσεις και στις μικρές και μεγάλες προκλήσεις που συναντούν οι οικογένειες καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν. Πιστεύει σε μια γονεϊκότητα με περισσότερη σύνδεση και κατανόηση και λιγότερη πίεση για «τελειότητα». Στο Instagram τη βρίσκετε ως @good_enough_mother, όπου μοιράζεται επιστημονική γνώση και σκέψεις γύρω από τα παιδιά, τα συναισθήματα και την καθημερινότητα της γονεϊκότητας.