Ως μαμά αγοριού 4 ετών, η βόλτα στα παιδικά καταστήματα ρούχων είναι μια εμπειρία που σχολιάζουμε συχνά. Οι επιλογές για το παιδί μας είναι, λίγο-πολύ, μια από τα ίδια: μονόχρωμα σορτσάκια, t-shirts και μια ασταμάτητη επανάληψη από δεινόσαυρους, αυτοκινητάκια, υπερήρωες και branded χαρακτήρες από cartoons. Όταν χαζεύω το κοριτσίστικο τμήμα ζηλεύω τα χρώματα και την ποικιλία σχεδίων. Πολύ γρήγορα όμως η σκέψη αυτή δίνει τη θέση της σε ένα εντελώς διαφορετικό συναίσθημα. Έχει τύχει να πιάσω στα χέρια μου κοριτσίστικα ρούχα για παιδιά προσχολικής ηλικίας και να σκεφτώ «Αυτό θα το φόραγα εγώ. Η μάλλον, αυτό δεν θα το φόραγα ούτε εγώ!».
Αν είσαι γονιός ή αν απλώς περνάς λίγο χρόνο στα SoMe, μάλλον έχεις δει το παρακάτω σκηνικό: Μια μητέρα στέκεται σε γνωστό κατάστημα fast fashion κρατώντας δύο σορτσάκια της ίδιας εταιρείας, για την ίδια ηλικία, ας πούμε 4-5 ετών. Το αγορίστικο είναι φαρδύ, άνετο, φτάνει μέχρι το γόνατο και είναι φτιαγμένο για να αντέχει σε τρέξιμο, πεσίματα, σκαρφαλώματα. Το κοριτσίστικο; Στενό, εφαρμοστό, με μήκος που καλύπτει τα βασικά και θυμίζει γυναικείο ρούχο σε μικρογραφία.
Το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αισθητικό. Είναι βαθιά κοινωνικό, αναπτυξιακό και οικονομικό. Γιατί ένα κορίτσι τεσσάρων ετών χρειάζεται λιγότερο ύφασμα, πιο στενή γραμμή και λιγότερο λειτουργικά ρούχα από ένα αγόρι της ίδιας ηλικίας;
Η τάση στα social media και η αφύπνιση των γονιών
Το φαινόμενο αυτό, φυσικά, δεν εμφανίστηκε χθες. Η βιομηχανία της μόδας χρησιμοποιεί εδώ και δεκαετίες την τακτική της πρόωρης ενηλικίωσης των κοριτσιών. Ωστόσο, η σημερινή γενιά γονιών –πιο συνειδητοποιημένη, ενημερωμένη και ευαισθητοποιημένη γύρω από ζητήματα έμφυλων διακρίσεων, στερεοτύπων και σεξουαλικοποίησης των παιδιών– αρνείται να το καταπιεί σιωπηλά.
Τα social media έχουν μετατραπεί σε ένα τεράστιο βήμα διαμαρτυρίας. Η άμεση σύγκριση που κάνουν οι γονείς μπροστά στην κάμερα, μετρώντας με τη μεζούρα τα εκατοστά του υφάσματος στα ράφια των fast fashion καταστημάτων, έφερε ξανά στην επικαιρότητα ένα πρόβλημα που για χρόνια θεωρούνταν απλώς «μόδα». Αυτό έφερε στο προσκήνιο και τα επιστημονικά δεδομένα που υπήρχαν ήδη στα συρτάρια των ακαδημαϊκών γύρω από αυτό το θέμα.
Τι λένε οι έρευνες
Η αγανάκτηση των γονιών δεν είναι μια ακόμα υπερβολή του internet για τα views. Βασίζεται σε πραγματικά δεδομένα που έχουν καταγραφεί από επιστημονικές έρευνες, εδώ και χρόνια.
Η ποσοτική απόδειξη στα ράφια
Στο πλαίσιο ακαδημαϊκής μελέτης¹ που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Sex Roles από την ερευνητική ομάδα της Dr. Sarah Murnen, αναλύθηκαν περισσότερα από 5.000 παιδικά ρούχα από 15 μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων. Διαπιστώθηκε ότι το 30% των ρούχων που προορίζονται για κορίτσια διέθετε ξεκάθαρα σεξουαλικοποιημένα χαρακτηριστικά (όπως πολύ κοντά κοψίματα, υφάσματα που θυμίζουν γυναικεία εσώρουχα και εφαρμοστά πατρόν).
Η θεσμική προειδοποίηση της APA
Ήδη από το 2007, η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία εξέδωσε μια ολοκληρωμένη έκθεση για τις καταστροφικές συνέπειες της πρόωρης σεξουαλικοποίησης των κοριτσιών μέσω της ένδυσης και των ΜΜΕ, τονίζοντας ότι η έκθεση σε τέτοια ερεθίσματα οδηγεί σε άγχος για την εικόνα σώματος και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Η ανατομική πραγματικότητα
Σύμφωνα με τα διεθνή παιδιατρικά διαγράμματα ανάπτυξης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, τα σώματα των αγοριών και των κοριτσιών μέχρι την ηλικία της εφηβείας δεν έχουν ουσιαστικές ανατομικές διαφορές στη μέση ή τους γλουτούς που να δικαιολογούν διαφορετικά πατρόν. Η διαφορά των εκατοστών στο ύφασμα είναι αμιγώς εμπορική και κοινωνική κατασκευή.
Θα πληρώσετε με κάρτα ή κοινωνικά στερεότυπα;
Το πρόβλημα με τα στενά ρούχα και το λιγότερο ύφασμα δεν είναι μόνο η έλλειψη άνεσης. Τα ρούχα διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αλληλεπιδρούν με τον κόσμο και αντιλαμβάνονται τη θέση τους στην κοινωνία.
Όταν ένα αγόρι φοράει ένα φαρδύ σορτσάκι και ένα ανθεκτικό t-shirt, το ρούχο του στέλνει το μήνυμα: «Τρέξε, σκαρφάλωσε, λερώσου, παίξε». Όταν ένα κορίτσι φοράει ένα κοντό, στενό σορτσάκι που ανεβαίνει σε κάθε βήμα, το ρούχο της επιβάλλει αυτοσυγκράτηση. Το παιδί μαθαίνει από νωρίς να προσέχει «πώς φαίνεται» αντί για το «τι κάνει» – μια διαδικασία που στην ψυχολογία ονομάζεται αυτο-αντικειμενοποίηση.
Ακόμα και τα λεκτικά μηνύματα διαφέρουν δραματικά. Στα αγορίστικα βλέπουμε ρήματα δράσης (“Explorer”, “Future Captain”, “Break the limits”), ενώ στα κοριτσίστικα κυριαρχούν επίθετα εμφάνισης ή παθητικότητας (“Pretty”, “Smile”, “Sweet like sugar”).
Όπως εξηγεί η κλασική Theory of Objectification (Fredrickson & Roberts)², όταν τα κορίτσια συνηθίζουν από πολύ μικρή ηλικία να αξιολογούνται με βάση την εμφάνισή τους, υιοθετούν τη συνήθεια να παρατηρούν το σώμα τους ως «αντικείμενο προς θέαση».
Παράλληλα, η κοινωνιολόγος Karin Martin έκανε συστηματική παρατήρηση πεδίου σε παιδικούς σταθμούς και κατέγραψε³ πώς τα ρούχα, η υπόδηση και οι κοινωνικές προσδοκίες διαμορφώνουν τη σωματικότητα των παιδιών προσχολικής ηλικίας (3-5 ετών):
- Διαπίστωσε ότι τα αγόρια ενθαρρύνονται και διευκολύνονται από τα ρούχα τους να παίρνουν ανοιχτές στάσεις σώματος, να φωνάζουν, να ξαπλώνουν στο πάτωμα και να καταλαμβάνουν φυσικό χώρο.
- Αντίθετα, τα κορίτσια λόγω των φορεμάτων, των στενών ρούχων, των ευαίσθητων παπουτσιών ή των κοντών φουστών/σορτς δέχονταν τριπλάσιες υποδείξεις από τους ενηλίκους και αυτο-περιορίζονταν, υιοθετώντας κλειστές, «κόσμιες» στάσεις, όπως το να κρατούν τα γόνατα κλειστά, να μαζεύουν τα χέρια τους και να προσέχουν πώς κάθονται.
Η Martin κατέληξε στο ότι τα ρούχα λειτουργούν ως ένας «αόρατος κορσές» που διδάσκει στα κορίτσια να ελέγχουν και να περιορίζουν τις κινήσεις του σώματός τους από την ηλικία των 3 ετών.
Δεν πρέπει φυσικά να υποτιμάμε και την οικονομική διάσταση. Η βιομηχανία της μόδας εκπαιδεύει τα κορίτσια να γίνουν πρόωρα «ενεργές (υπερ)καταναλώτριες». Τα κοριτσίστικα ρούχα αλλάζουν τάσεις με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα, είναι κατασκευασμένα από λεπτότερα, λιγότερο ανθεκτικά υλικά και απαιτούν περισσότερα αξεσουάρ. Ένα αγόρι μπορεί να βγάλει τη σεζόν με 4-5 ανθεκτικά παντελόνια. Ένα κορίτσι «πρέπει» να έχει κολάν, καλσόν, φούστες, φορέματα, ζακέτες και ασορτί αξεσουάρ. Η αγορά δημιουργεί τεχνητές ανάγκες, επιβάλλοντας στα κορίτσια την ιδέα ότι η ταυτότητά τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συνεχή ανανέωση της γκαρνταρόμπας τους.
@theoglazygirl8 Yikes #fyp #momtok #toddlerclothes #targetfinds #momlife #firsttimemom ♬ original sound – Yo Mama
Τι απαντά η βιομηχανία της μόδας (και γιατί επιμένει);
Όταν οι γονείς ζητούν εξηγήσεις, οι μεγάλες αλυσίδες fast fashion καταφεύγουν συνήθως στην ίδια έτοιμη απάντηση: «Παράγουμε ό,τι ζητάει η αγορά».
Πίσω όμως από την «επιλογή του καταναλωτή», κρύβεται μια πολύ απλή οικονομική αλήθεια. Ο αυστηρός έμφυλος διαχωρισμός στα πατρόν εμποδίζει τα ρούχα να μεταβιβάζονται από το μεγαλύτερο παιδί στο μικρότερο αν είναι διαφορετικού φύλου, αναγκάζοντας την οικογένεια να αγοράσει νέα γκαρνταρόμπα. Παράλληλα, όπως επισημαίνουν αναλυτές της αγοράς, τα κοριτσίστικα ρούχα απαιτούν λιγότερο ύφασμα, αλλά πωλούνται στην ίδια ή και υψηλότερη τιμή, αυξάνοντας κατακόρυφα το περιθώριο κέρδους. Κι ας υποδαυλίζει συστημικά τη γυναικεία αυτοδιάθεση.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Η αλλαγή ξεκινά από τις επιλογές μας στο ράφι, και η πίεση των καταναλωτών είναι η μόνη που μπορεί να αλλάξει τις αλυσίδες παραγωγής.
- Πολλοί γονείς κοριτσιών αγοράζουν πλέον καθημερινά ρούχα (βερμούδες, φούτερ, t-shirts) από το τμήμα των αγοριών για να εξασφαλίσουν άνεση, ποιοτικό ύφασμα και σωστό μήκος.
- Μπορείτε να ανζητήσετε εταιρείες που σχεδιάζουν ρούχα με βάση την ηλικία και το ύψος του παιδιού, και όχι το φύλο του, προσφέροντας ενιαία, άνετα πατρόν.
- Μπορείτε ακόμα να ρωτήσετε και το ίδιο το παιδί: «Μπορείς να τρέξεις με αυτό; Μπορείς να κάνεις κούνια; Είσαι άνετα;».
Τα παιδιά έχουν δικαίωμα στην αμέριμνη παιδικότητα, στο ελεύθερο παιχνίδι και στα ρούχα που υπηρετούν τις ανάγκες τους και όχι στο να υπηρετούν αυτά τις επιταγές μιας πρόωρα σεξιστικής καταναλωτικής αγοράς.
¹ Goodin, S.M., Van Denburg, A., Murnen, S.K. et al. “Putting on” Sexiness: A Content Analysis of the Presence of Sexualizing Characteristics in Girls’ Clothing. Sex Roles 65, 1–12 (2011). https://doi.org/10.1007/s11199-011-9966-8
² Objectification Theory: Toward Understanding Women’s Lived Experiences and Mental Health Risks. June 1997Psychology of Women Quarterly 21(2):173-206. DOI:10.1111/j.1471-6402.1997.tb00108.x
³ Martin, K.A. (1998). Becoming a gendered body: Practices of preschools. American Sociological Review, 63, 494-511.