Ήταν πρωτοπόρος της πολεμικής φωτογραφίας, βοήθησε να δημιουργηθεί ο μύθος του Ρόμπερτ Κάπα και σκοτώθηκε στα 26 της καλύπτοντας τον Ισπανικό Εμφύλιο. Για δεκαετίες, η Γκέρντα Τάρο παρουσιαζόταν κυρίως ως «η σύντροφός του». Μια νέα βιογραφική ταινία επιχειρεί να αφηγηθεί επιτέλους τη δική της ιστορία, την ώρα που νέα στοιχεία θέτουν ένα εντυπωσιακό ερώτημα για μία από τις διασημότερες φωτογραφίες του 20ού αιώνα.
Αν το όνομα Γκέρντα Τάρο δεν σου λέει πολλά, δεν είσαι η μόνη. Και για να είμαστε δίκαιες, αυτό λέει μάλλον περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο γράφτηκε η ιστορία της φωτογραφίας παρά για τις δικές μας γνώσεις.
Τον Ρόμπερτ Κάπα, από την άλλη, είναι πιο πιθανό να τον έχεις ακούσει. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους φωτορεπόρτερ του 20ού αιώνα, φωτογράφισε πέντε πολέμους, απαθανάτισε την απόβαση στη Νορμανδία και άφησε πίσω του μερικές από τις εικόνες που καθόρισαν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε μέχρι σήμερα την πολεμική φωτογραφία.
Μία από τις διασημότερες είναι το The Falling Soldier, η ασπρόμαυρη φωτογραφία ενός στρατιώτη τη στιγμή που φαίνεται να πέφτει νεκρός κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου το 1936, μια εικόνα που για δεκαετίες αποδίδεται στον Ρόμπερτ Κάπα και έχει συνδεθεί άρρηκτα με τον μύθο του.
Μόνο που τώρα αποκαλύπτεται μια πολύ ενδιαφέρουσα πιθανότητα: να την τράβηξε η Γκέρντα Τάρο, η γυναίκα που έμεινε για δεκαετίες στην Ιστορία κυρίως ως η σύντροφός του.
Μια νέα ταινία βάζει την Γκέρντα Τάρο στο επίκεντρο
Αφορμή για αυτή τη συζήτηση είναι η νέα βιογραφική ταινία της Ιταλίδας σκηνοθέτριας Αλίνα Μαράτσι, La Ragazza con la Leica – The Girl With the Leica, η οποία έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας και βασίζεται στο ομώνυμο βραβευμένο μυθιστόρημα της Helena Janeczek.
Με την Emilia Schüle στον ρόλο της Τάρο και τον Aaron Altaras ως Κάπα, η ταινία δεν επιχειρεί να αφηγηθεί ακόμη μία ιστορία για τον μεγάλο φωτογράφο και τη γυναίκα που βρέθηκε δίπλα του, αλλά να αφηγηθεί την ιστορία της Γκέρντα Τάρο με πρωταγωνίστρια την ίδια.
Όχι ως «μούσα» ή ως «σύντροφο» ενός σπουδαίου άνδρα, αλλά ως φωτογράφο, πολιτικά ενεργή γυναίκα, πρόσφυγα και μία από τις πρώτες γυναίκες που τόλμησαν να βρεθούν με μια φωτογραφική μηχανή στην πρώτη γραμμή ενός πολέμου.
Πριν γίνει Ρόμπερτ Κάπα, ήταν ο Έντρε Φρίντμαν
Η Γκέρντα Τάρο γεννήθηκε ως Gerta Pohorylle στη Στουτγάρδη το 1910, σε οικογένεια Πολωνοεβραίων, και μεγάλωσε σε μια Γερμανία που μέσα σε λίγα χρόνια θα γινόταν εξαιρετικά επικίνδυνη τόσο για την ίδια λόγω της καταγωγής της όσο και λόγω της έντονης πολιτικής της δράσης.
Νέα, αριστερή και ενεργή στο αντιναζιστικό κίνημα, συνελήφθη το 1933 και κρατήθηκε για τη δράση της, ενώ λίγο αργότερα, με τον Χίτλερ πλέον στην εξουσία, εγκατέλειψε τη Γερμανία και κατέφυγε στο Παρίσι.
Εκεί γνώρισε έναν επίσης νεαρό πρόσφυγα, έναν Ούγγρο εβραϊκής καταγωγής που προσπαθούσε να επιβιώσει δουλεύοντας ως φωτογράφος και τον έλεγαν Έντρε Έρνε Φρίντμαν. Οι δυο τους έγιναν σύντροφοι και συνεργάτες, ο Φρίντμαν τη μύησε περισσότερο στη φωτογραφία και σύντομα η Τάρο άρχισε να εργάζεται και η ίδια ως φωτορεπόρτερ, μέχρι που κάπου στην πορεία συνέλαβαν μαζί μια επαγγελματική ιδέα η οποία, εκτός από εξαιρετικά ευφυής, αποδείχθηκε και ιστορικά πολύ πιο επιτυχημένη απ’ όσο πιθανόν είχαν φανταστεί.
Δύο νεαροί Εβραίοι πρόσφυγες με ξενικά ονόματα δεν ήταν ακριβώς το πιο εμπορικό πακέτο για τους εκδότες του Παρισιού της δεκαετίας του ’30, οπότε αποφάσισαν να δημιουργήσουν έναν άνθρωπο που δεν υπήρχε: έναν μυστηριώδη, διάσημο και εξαιρετικά επιτυχημένο Αμερικανό φωτογράφο, του οποίου οι φωτογραφίες θα μπορούσαν να πωλούνται πολύ ακριβότερα. Το όνομά του ήταν Ρόμπερτ Κάπα.
Η Τάρο παρουσίαζε στους εκδότες τον υποτιθέμενο Κάπα ως έναν σπουδαίο Αμερικανό φωτογράφο, τόσο περιζήτητο ώστε φυσικά δεν είχε χρόνο να ασχολείται ο ίδιος με πεζά πράγματα όπως η πώληση των φωτογραφιών του, ενώ εκείνη λειτουργούσε ως η εκπρόσωπός του. Οι φωτογραφίες, βέβαια, ήταν δικές τους.
Fake it till you make it, αλά Παρίσι, 1930s edition και μάλιστα με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ο Φρίντμαν υιοθέτησε τελικά μόνιμα το όνομα Ρόμπερτ Κάπα και εξελίχθηκε σε έναν από τους διασημότερους φωτογράφους στην Ιστορία, ενώ η Gerta Pohorylle δημιούργησε κι εκείνη τη δική της επαγγελματική ταυτότητα και έγινε Γκέρντα Τάρο.
Μόνο που το ένα από τα δύο ονόματα θα γινόταν παγκόσμιος θρύλος, ενώ το άλλο θα χρειαζόταν να περιμένει αρκετές δεκαετίες για να διεκδικήσει ξανά τη θέση που του αναλογούσε.
Η γυναίκα που δεν ήθελε να είναι «η κοπέλα του Κάπα»
Σε αυτό ακριβώς το στοιχείο επιμένει ιδιαίτερα και η νέα ταινία, με τη σκηνοθέτρια Αλίνα Μαράτσι να περιγράφει στην Τάρο μια «έντονη ανάγκη να είναι ανεξάρτητη», όχι μόνο προσωπικά αλλά και επαγγελματικά.
Αγαπούσε τον Κάπα, δούλευε μαζί του και οι δυο τους μοιράζονταν πολιτικές ιδέες, επαγγελματικές φιλοδοξίες, ταξίδια και μια πολύ έντονη σχέση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εκείνη ήταν διατεθειμένη να αφήσει τη δική της ταυτότητα να χωρέσει μέσα στη δική του.
Ο Κάπα φέρεται να της έκανε πρόταση γάμου και εκείνη αρνήθηκε, ενώ την ίδια περίοδο άρχισε σταδιακά να διεκδικεί κάτι που σήμερα ακούγεται απολύτως αυτονόητο: να υπογράφει τη δουλειά της με το δικό της όνομα και να αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητη φωτογράφος.
Μια γυναίκα μπορούσε, τελικά, να αγαπά έναν άνδρα, να συνεργάζεται μαζί του, να τον θαυμάζει και ταυτόχρονα να μη θέλει να γίνει «η γυναίκα του». Ακόμη και το 1936.
Η Γκέρντα Τάρο πήγε στον πόλεμο
Όταν ξέσπασε ο Ισπανικός Εμφύλιος το 1936, Τάρο και Κάπα ταξίδεψαν στην Ισπανία για να καταγράψουν τη σύγκρουση από την πλευρά των Δημοκρατικών και εκείνη πολύ γρήγορα απέδειξε ότι δεν είχε καμία πρόθεση να περιοριστεί στον ρόλο της βοηθού ή της συντρόφου που ακολουθούσε τον διάσημο φωτογράφο.
Βρισκόταν εκεί όπου γίνονταν οι μάχες, φωτογράφιζε στρατιώτες, τραυματίες και αμάχους και πλησίαζε ολοένα και περισσότερο στην πρώτη γραμμή, ενώ σταδιακά άρχισε να εργάζεται ανεξάρτητα από τον Κάπα και οι εικόνες της να δημοσιεύονται με την υπογραφή Photo Taro.
Ήταν μια νέα γυναίκα με φωτογραφική μηχανή μέσα σε έναν πόλεμο, σε μια εποχή που το φωτορεπορτάζ -και ακόμη περισσότερο το πολεμικό φωτορεπορτάζ- ήταν σχεδόν αποκλειστικά ανδρική υπόθεση, και η καριέρα που τόσο συνειδητά προσπαθούσε να χτίσει είχε αρχίσει επιτέλους να γίνεται πραγματικότητα.
Δεν πρόλαβε να τη ζήσει.
Πέθανε στα 26 της στο πολεμικό μέτωπο
Τον Ιούλιο του 1937 η Τάρο κάλυπτε τη Μάχη του Μπρουνέτε, κοντά στη Μαδρίτη, όταν κατά την υποχώρηση των Δημοκρατικών βρέθηκε πάνω σε όχημα που μετέφερε τραυματίες, έπεσε και παρασύρθηκε από άρμα μάχης.
Πέθανε στο νοσοκομείο στις 26 Ιουλίου 1937, σε ηλικία μόλις 26 ετών, και θεωρείται η πρώτη γυναίκα φωτορεπόρτερ που έχασε τη ζωή της ενώ κάλυπτε πολεμική σύγκρουση.
Η σορός της μεταφέρθηκε στο Παρίσι και η κηδεία της πραγματοποιήθηκε την ημέρα που θα γινόταν 27 ετών, με χιλιάδες ανθρώπους να βγαίνουν στους δρόμους και την πομπή προς το Père-Lachaise να μετατρέπεται σε μια τεράστια αντιφασιστική διαδήλωση.
Γιατί αυτό είναι σημαντικό να το θυμόμαστε: όταν πέθανε, η Γκέρντα Τάρο δεν ήταν άγνωστη. Ήταν αναγνωρισμένη φωτορεπόρτερ, είχε ήδη δημιουργήσει σημαντικό έργο και ο θάνατός της είχε συγκλονίσει το Παρίσι.
Πώς η Γκέρντα Τάρο έγινε «η σύντροφος του Ρόμπερτ Κάπα»
Η εξήγηση δεν είναι τόσο απλή όσο το βολικό σενάριο σύμφωνα με το οποίο ένας διάσημος άνδρας οικειοποιήθηκε το έργο μιας γυναίκας, γιατί η πραγματική ιστορία των δύο ήταν πολύ περισσότερο μπλεγμένη.
Στα πρώτα χρόνια της συνεργασίας τους, φωτογραφίες δημοσιεύονταν με κοινές υπογραφές ή κάτω από το brand Capa, με αποτέλεσμα η απόδοση ορισμένων εικόνων στον έναν ή στον άλλο να μην είναι πάντοτε ξεκάθαρη, ενώ ο πρόωρος θάνατος της Τάρο σταμάτησε απότομα μια καριέρα που μόλις είχε αρχίσει να αποκτά τη δική της αυτονομία.
Ο Κάπα, αντίθετα, συνέχισε για ακόμη 17 χρόνια. Φωτογράφισε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βρέθηκε στην απόβαση της Νορμανδίας, συνίδρυσε το πρακτορείο Magnum Photos και έχτισε μια μυθική καριέρα μέχρι τον δικό του θάνατο το 1954, όταν πάτησε νάρκη καλύπτοντας τον πόλεμο στην Ινδοκίνα. Όσο το όνομά του μεγάλωνε, το δικό της μετακινούνταν όλο και περισσότερο προς το περιθώριο, μέχρι που η Γκέρντα Τάρο έμεινε στη συλλογική μνήμη κυρίως ως «η σύντροφος του Ρόμπερτ Κάπα που σκοτώθηκε νέα».
Μόνο που αυτή ήταν μια εξαιρετικά μικρή περιγραφή για μια πολύ μεγαλύτερη ζωή.
Τι συμβαίνει με το «The Falling Soldier»
Σε αυτά τα στοιχεία, μια νέα έρευνα έρχεται να προσθέσει μια σχεδόν κινηματογραφική ανατροπή στην ιστορία. Το The Falling Soldier, που τραβήχτηκε το 1936 στην Ισπανία, είναι μία από τις πιο διάσημες πολεμικές φωτογραφίες όλων των εποχών και μία από εκείνες που συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία του μύθου του Ρόμπερτ Κάπα.
Ο Ισπανός ιστορικός και αρχαιολόγος Fernando Penco Valenzuela, όμως, υποστηρίζει ότι νέα τεχνικά στοιχεία δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το ποιος βρισκόταν πραγματικά πίσω από τη φωτογραφική μηχανή.
Η εικόνα φαίνεται να έχει τραβηχτεί σε τετράγωνο φορμά 6×6, την ώρα που ο Κάπα χρησιμοποιούσε Leica 35mm και η Τάρο φωτογράφιζε με Reflex-Korelle 6×6, ενώ υπάρχουν και φωτογραφίες της ίδιας εκείνη την ημέρα να κρατά τη συγκεκριμένη μηχανή.
Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν οριστική απόδειξη ότι η φωτογραφία είναι δική της – το πρωτότυπο αρνητικό δεν έχει εντοπιστεί και το The Falling Soldier αποτελεί εδώ και δεκαετίες αντικείμενο συζητήσεων ακόμη και ως προς τις ακριβείς συνθήκες κάτω από τις οποίες τραβήχτηκε.
Είναι όμως αρκετά για να ανοίξει ξανά η συζήτηση και, ομολογουμένως, η πιθανότητα έχει μια ειρωνεία που δύσκολα αγνοείται: μία από τις φωτογραφίες πάνω στις οποίες χτίστηκε ο μύθος του Ρόμπερτ Κάπα μπορεί να τραβήχτηκε από τη γυναίκα που η Ιστορία θυμόταν κυρίως ως «τη σύντροφο του Ρόμπερτ Κάπα».
Δεν χρειάζεται να μικρύνει ο Κάπα για να μεγαλώσει η Τάρο
Είναι πολύ εύκολο, ειδικά σήμερα, να ξαναγράψουμε αυτή την ιστορία με έναν τρόπο αρκετά βολικό: ο διάσημος άνδρας πήρε τη δόξα, η άγνωστη γυναίκα έκανε τη δουλειά και ξεχάστηκε.
Η Τάρο και ο Κάπα ήταν εραστές, συνεργάτες και δύο νέοι πρόσφυγες που προσπάθησαν να επιβιώσουν στο Παρίσι και έφτασαν στο σημείο να χτίσουν μαζί ακόμη και την ίδια την περσόνα «Ρόμπερτ Κάπα», ενώ οι φωτογραφικές τους διαδρομές ήταν για ένα διάστημα τόσο στενά συνδεδεμένες ώστε ακόμη και σήμερα δεν είναι πάντα εύκολο να ξεχωρίσουμε ποιος τράβηξε τι.
Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να αφαιρέσουμε κάτι από τη σπουδαία φωτογραφική κληρονομιά του Ρόμπερτ Κάπα για να δώσουμε στην Γκέρντα Τάρο αυτό που της αναλογεί. Χρειάζεται απλώς να σταματήσουμε να τη συστήνουμε μέσα από εκείνον.
Γιατί πριν πεθάνει στα 26 της, η Γκέρντα Τάρο είχε υπάρξει πολιτική ακτιβίστρια, πρόσφυγας, φωτορεπόρτερ, πολεμική ανταποκρίτρια και μία από τις γυναίκες που άνοιξαν δρόμο σε ένα επάγγελμα σχεδόν ολοκληρωτικά ανδροκρατούμενο, ενώ είχε παλέψει πολύ συνειδητά για να υπάρχει το δικό της όνομα κάτω από τις δικές της φωτογραφίες.
Σχεδόν εννέα δεκαετίες αργότερα, μια ταινία επιχειρεί κατά κάποιον τρόπο να ολοκληρώσει εκείνη τη διεκδίκηση: να βγάλει την Γκέρντα Τάρο από τη βιογραφία του Ρόμπερτ Κάπα και να τη βάλει εκεί όπου μάλλον ήθελε εξαρχής να βρίσκεται. Στη δική της.