Στη γνωστή απεικόνιση του Αμερικανού γιατρού J. Marion Sims, εκείνος βρίσκεται στο κέντρο της σκηνής. Καλοντυμένος, όρθιος και απολύτως κυρίαρχος, κρατά στα χέρια του ένα ιατρικό εργαλείο. Μπροστά του, μία νεαρή μαύρη γυναίκα γονατίζει πάνω σε ένα τραπέζι, με το σώμα της εκτεθειμένο. Πίσω από ένα σεντόνι διακρίνονται δύο ακόμη γυναίκες. Παρακολουθούν και περιμένουν.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Για δεκαετίες, η εικόνα παρουσιαζόταν ως στιγμιότυπο μιας σπουδαίας ιατρικής ανακάλυψης. Ο Sims ήταν ο επιστήμονας. Οι υπόλοιπες φιγούρες, σχεδόν μέρος του σκηνικού.
Οι γυναίκες, όμως, είχαν ονόματα. Ήταν η Anarcha, η Lucy και η Betsey. Ήταν σκλάβες και δεν είχαν δικαίωμα να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Όταν οδηγήθηκαν στο αυτοσχέδιο νοσοκομείο που είχε δημιουργήσει ο Sims στην αυλή του σπιτιού του δεν πήγαν ως ελεύθερες ασθενείς. Έγιναν τα ανθρώπινα υποκείμενα μιας σειράς επώδυνων χειρουργικών πειραμάτων, τα οποία θα άνοιγαν στον Sims τον δρόμο προς τη διεθνή αναγνώριση. Αλλά με τι κόστος;
Ένα κορίτσι μετά από έναν τραυματικό τοκετό
Όσα γνωρίζουμε για τα πρώτα χρόνια της ζωής της Anarcha προέρχονται κατά κύριο λόγο από τα κείμενα του Sims. Αυτό από μόνο του αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: η Ιστορία δεν κατέγραψε την Anarcha ως ολοκληρωμένο άνθρωπο, αλλά ως «περιστατικό». Υπολογίζεται ότι ήταν περίπου 17 ετών όταν, έπειτα από έναν εξαιρετικά δύσκολο και παρατεταμένο τοκετό, γέννησε ένα νεκρό βρέφος. Ο τοκετός φέρεται να διήρκεσε τρεις ημέρες και άφησε στο σώμα της βαριά τραύματα.
Για τις γυναίκες που υφίστανται μαιευτικά συρίγγια κατά τον τοκετό, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές: ακράτεια ούρων ή κοπράνων, λοιμώξεις, χρόνιος πόνος, τραυματισμοί του δέρματος και κοινωνικός αποκλεισμός. Τον 19ο αιώνα δεν υπήρχε αποτελεσματική θεραπεία. Η Anarcha δεν είχε μόνο να αντιμετωπίσει μία σοβαρή και ταπεινωτική για τα δεδομένα της εποχής πάθηση. Ήταν συγχρόνως ένα νεαρό μαύρο κορίτσι σε μια κοινωνία που αντιμετώπιζε το σώμα της ως περιουσιακό στοιχείο κάποιου άλλου.
Το «νοσοκομείο» στην πίσω αυλή
Ο J. Marion Sims εργαζόταν ως γιατρός στο Μοντγκόμερι της Αλαμπάμα όταν άρχισε να ενδιαφέρεται για τη χειρουργική αποκατάσταση των μαιευτικών συριγγίων. Είδε στην Anarcha και σε άλλες γυναίκες την ευκαιρία να δοκιμάσει διαφορετικές χειρουργικές τεχνικές. Στην αυλή του δημιούργησε έναν μικρό χώρο νοσηλείας. Εκεί έζησαν και εργάστηκαν η Anarcha, η Lucy, η Betsey και τουλάχιστον εννέα ακόμη σκλαβωμένες γυναίκες και κορίτσια, τα ονόματα των οποίων δεν καταγράφηκαν ποτέ.
Οι γυναίκες δεν μπορούσαν να φύγουν, ούτε να αρνηθούν μια επέμβαση χωρίς να διακινδυνεύσουν τιμωρία. Ακόμη και αν επιθυμούσαν απελπισμένα να θεραπευτούν, αυτή η επιθυμία δεν αρκεί για να μετατρέψει τον εξαναγκασμό σε συναίνεση.
Καθώς οι λευκοί βοηθοί του Sims άρχισαν να αποχωρούν, κουρασμένοι από τις επανειλημμένες αποτυχημένες επεμβάσεις, οι ίδιες οι γυναίκες αναγκάστηκαν να τον βοηθούν. Κρατούσαν η μία το σώμα της άλλης και παρακολουθούσαν τις επεμβάσεις που ενδεχομένως θα έκαναν μετά στις ίδιες.
Τριάντα επεμβάσεις στο ίδιο σώμα
Η Anarcha είχε την πιο σύνθετη περίπτωση. Ο Sims χειρούργησε επανειλημμένα το σώμα της, δοκιμάζοντας διαφορετικές μεθόδους συρραφής. Οι περισσότερες απόπειρες απέτυχαν. Οι ιστορικές και ιατρικές πηγές αναφέρουν ότι υποβλήθηκε σε περίπου 30 επεμβάσεις πριν ο γιατρός καταφέρει να κλείσει τα συρίγγια. Ακόμα πιο σοκαριστικό είναι ότι καμία από αυτές τις επεμβάσεις δεν πραγματοποιήθηκε με αναισθησία.
Όταν ο Sims ξεκίνησε τα πειράματά του, το 1845, η χειρουργική αναισθησία δεν είχε ακόμη καθιερωθεί. Η πρώτη δημόσια επίδειξη χρήσης αιθέρα πραγματοποιήθηκε έναν χρόνο αργότερα, ενώ η χορήγηση αναισθητικών παρέμενε για ένα διάστημα επικίνδυνη και αμφιλεγόμενη. Ο ίδιος υποστήριζε ότι η συγκεκριμένη επέμβαση δεν προκαλούσε αρκετό πόνο ώστε να δικαιολογούνται οι κίνδυνοι από τη χρήση της.
Η Lucy, μία από τις πρώτες γυναίκες που χειρούργησε, υπέστη αφόρητους πόνους και παραλίγο να πεθάνει από λοίμωξη, όταν ένα σφουγγάρι που χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της επέμβασης παρέμεινε μέσα στην ουροδόχο κύστη και την ουρήθρα της. Σύμφωνα με την αφήγηση του ίδιου του Sims, η αγωνία της ήταν τόσο μεγάλη, ώστε πίστευε ότι θα πεθάνει.
Η άρνηση ή η υποτίμηση του πόνου των μαύρων ανθρώπων δεν ήταν μια μεμονωμένη ιατρική αστοχία. Αποτελούσε μέρος μιας βαθιά ριζωμένης ρατσιστικής αντίληψης ότι τα μαύρα σώματα ήταν πιο ανθεκτικά, λιγότερο ευαίσθητα και κατά κάποιον τρόπο «διαφορετικά» από τα λευκά.
Ο «πατέρας» και οι ξεχασμένες μητέρες
Η επέμβαση στην Anarcha θεωρήθηκε επιτυχής το 1849. Ο Sims δημοσίευσε την τεχνική του και εγκατέλειψε την Αλαμπάμα για τη Νέα Υόρκη, όπου ίδρυσε το Woman’s Hospital. Η φήμη του εξαπλώθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη. Απέκτησε πλούτο, τιμές και διεθνές κύρος. Διετέλεσε πρόεδρος της Αμερικανικής Ιατρικής Ένωσης και έμεινε γνωστός ως ο «πατέρας της σύγχρονης γυναικολογίας». Αγάλματά του τοποθετήθηκαν σε δημόσιους χώρους. Τα ιατρικά βιβλία κατέγραψαν τις καινοτομίες του. Το όνομά του συνδέθηκε με εργαλεία και τεχνικές που χρησιμοποιήθηκαν για πολλές δεκαετίες.
Καμία αναφορά στις Anarcha, Lucy και Betsey. Καμία τιμή, καμία αποζημίωση. Η ιατρική πρόοδος καταγράφηκε ως προϊόν της ευφυΐας και της επιμονής ενός άνδρα. Τα σώματα πάνω στα οποία πραγματοποιήθηκε παρουσιάστηκαν ως απρόσωπο υλικό. Ακόμη και σήμερα, είναι δύσκολο να αποκατασταθεί πλήρως η ιστορία τους. Για τη Lucy και την Betsey γνωρίζουμε ελάχιστα μετά τις επεμβάσεις.
Μπορεί η ιατρική πρόοδος να αποσυνδεθεί από τον τρόπο με τον οποίο αποκτήθηκε;
Η ιστορία του Sims συχνά παρουσιάζεται σαν ένα ηθικό δίλημμα: από τη μία πλευρά, ένας γιατρός που συνέβαλε στην αντιμετώπιση μιας σοβαρής πάθησης· από την άλλη, οι γυναίκες που υπέστησαν επανειλημμένες επεμβάσεις χωρίς αναισθησία και χωρίς τη δυνατότητα ελεύθερης συναίνεσης. Ωστόσο, ίσως η ερώτηση δεν πρέπει να είναι αν θα διαγράψουμε την επιστημονική συνεισφορά του από την Ιστορία. Η ουσιαστική ερώτηση είναι γιατί η Ιστορία θεώρησε για τόσο καιρό ότι μπορούσε να καταγράψει αυτή τη συνεισφορά χωρίς να καταγράψει εξίσου καθαρά το τίμημά της.
Οι ανακαλύψεις δεν συμβαίνουν έξω από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής τους. Ο Sims δεν απέκτησε πρόσβαση στα σώματα αυτών των γυναικών μόνο επειδή ήταν γιατρός. Απέκτησε πρόσβαση επειδή ήταν λευκός άνδρας σε μια κοινωνία δουλοκτητών και επειδή εκείνες θεωρούνταν ιδιοκτησία.
Η δουλεία δεν ήταν απλώς το ιστορικό φόντο των πειραμάτων. Ήταν η προϋπόθεση που τα έκανε δυνατά.
Τα αγάλματα που κατεβαίνουν και εκείνα που υψώνονται
Το 2018, έπειτα από χρόνια διαμαρτυριών, το άγαλμα του Sims απομακρύνθηκε από το Central Park της Νέας Υόρκης. Τρία χρόνια αργότερα, στο Μοντγκόμερι της Αλαμπάμα, λίγα μόλις μέτρα από το σημείο όπου πραγματοποιήθηκαν τα πειράματα, υψώθηκε ένα διαφορετικό μνημείο.
Το «Mothers of Gynecology Monument» της καλλιτέχνιδας Michelle Browder είναι αφιερωμένο στην Anarcha, τη Lucy και την Betsey. Οι μορφές τους κατασκευάστηκαν από πεταμένα μεταλλικά αντικείμενα — ένα υλικό που συμβολίζει τον τρόπο με τον οποίο οι μαύρες γυναίκες αντιμετωπίστηκαν ως αναλώσιμες και κατόπιν εγκαταλείφθηκαν από την επίσημη Ιστορία.
Η Anarcha δεσπόζει στο κέντρο, με ύψος περίπου 4,5 μέτρων. Δεν είναι πλέον γονατισμένη μπροστά στον γιατρό. Δεν κρύβεται πίσω από ένα σεντόνι. Στέκεται όρθια.
Το όνομά της είναι Anarcha
Ιιατρικοί και επιστημονικοί φορείς έχουν αρχίσει να αναγνωρίζουν επίσημα την Anarcha, την Lucy και την Betsey ως τις «μητέρες της γυναικολογίας». Η αναγνώριση, ασφαλώς, δεν αναιρεί όσα υπέστησαν. Μπορεί, όμως, να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την επιστήμη, την πρόοδο και τους ανθρώπους που πλήρωσαν το κόστος τους.
Η Anarcha δεν ήταν απλώς το «πρώτο επιτυχημένο περιστατικό» ενός διάσημου χειρουργού. Ήταν ένα κορίτσι που επέζησε από έναν τραυματικό τοκετό, την απώλεια του παιδιού του, μια επώδυνη πάθηση και δεκάδες επεμβάσεις. Μια γυναίκα που έζησε σε έναν κόσμο ο οποίος πρώτα της στέρησε το δικαίωμα στο σώμα της και έπειτα επιχείρησε να της στερήσει το δικαίωμα ακόμη και στην ίδια της την ιστορία.
Για χρόνια, η Ιστορία έλεγε το όνομα του Sims. Είναι καιρός να λέει και το δικό της. Anarcha.