Είναι στα καθημερινά δελτία ειδήσεων. Είναι στη διπλανή πόρτα. Τα τελευταία χρόνια όλο και αυξάνονται οι φωνές που καταγγέλουν τα περιστατικά έμφυλης βίας αλλά και οι καμπάνιες που έχουν στόχο να ευαισθητοποιήσουν το κοινό. Η έμφυλη βία δεν είναι ένα μεμονωμένο γεγονός ούτε μια «ιδιωτική υπόθεση». Η έμφυλη βία διαπερνά σχέσεις και αντιλήψεις με θύματα τις γυναίκες αλλά και κάθε άτομο που δεν χωρά στα στερεότυπα της κυρίαρχης ταυτότητας φύλου. Πίσω από κάθε περιστατικό βίας κρύβονται μηχανισμοί εξουσίας, σιωπής και κανονικοποίησης που για χρόνια έμεναν αόρατοι ή υποτιμημένοι. Σήμερα, όμως, η συζήτηση γίνεται ολοένα και πιο επιτακτική: όχι μόνο για να αναδειχθεί η έκταση του προβλήματος, αλλά και για να αλλάξει ο τρόπος που το αντιμετωπίζουμε συλλογικά.
Βία κατά των γυναικών
Το άρθρο 1 της Διακήρυξης των Ηνωμένων Εθνών για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (UN Declaration on Elimination on Violence against Women) ορίζει τη βία ως εξής: «Κάθε βίαιη πράξη που βασίζεται στο φύλο και έχει σαν αποτέλεσμα τη σωματική, σεξουαλική και ψυχολογική βλάβη ή δυστυχία για τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων και των απειλών για βίαιες πράξεις, εξαναγκασμό, ή αυθαίρετη στέρηση ελευθερίας ανεξάρτητα αν η βία συμβαίνει στη δημόσια ή την ιδιωτική ζωή». Η βία κατά των γυναικών έχει πολλά πρόσωπα. Το φαινόμενο της βίας όπως αυτό εκφράζεται στη συμπεριφορά του θύτη περιέχει τέσσερις μορφές με μερικές επικαλύψεις.
Τι σημαίνει έμφυλη βία
Έμφυλη βία είναι κάθε πράξη βίας ή απειλή βίας που στρέφεται εναντίον ενός ατόμου εξαιτίας του φύλου του ή των έμφυλων ρόλων του και αφορά κυρίως γυναίκες και κορίτσια, αλλά μπορεί να αφορά και ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα.
Οι κύριες μορφές βίας
Η έμφυλη βία χωρίζεται στις παρακάτω τέσσερις μορφές:
Σεξουαλική βία
Στη σεξουαλική βία περιλαμβάνονται ο εξαναγκασμός για σεξουαλικές πράξεις στις οποίες δεν συναινεί το θύμα. Για παράδειγμα βιασμός μέσα και έξω από μια σχέση, σεξουαλική κακοποίηση παιδιών και εφήβων, σεξουαλική παρενόχληση και απειλές στο χώρο εργασίας ή στο δημόσιο χώρο αλλά και καταναγκαστική πορνεία (trafficking).
Σωματική βία
Στη σωματική βία περιλαμβάνονται επιθετικές σωματικές κινήσεις. Για παράδειγμα γελοιοποίηση του σώματος του άλλου, σπρωξιές, πετάγματα στο πάτωμα, γροθιές, κλωτσιές, χαστούκια, χτυπήματα σε άλλα σημεία του σώματος με τα χέρια ή άλλα αντικείμενα, τσιμπήματα, δαγκωματιές, σπασίματα μελών ή πλευρών, καταναγκαστική ακινησία, απόπειρα πνιξίματος, επιθέσεις με όπλο και μαχαίρι, καψίματα, συστηματικά βασανιστήρια, φόνος.
Ψυχολογική βία
Η ψυχολογική βία εμφανίζεται με πολύπλοκες μορφές και εκδηλώνεται με εξαναγκασμό για υποταγή με καταστροφή προσωπικών ειδών του θύματος ή αντικειμένων του σπιτιού, ή απειλές γι’ αυτό. Στην ψυχολογική βία περιλαμβάνεται η εξύβριση, οι υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί, η δημιουργία κλίματος εκφοβισμού και τρόμου, η γελοιοποίηση του θύματος ιδιωτικά ή σε κοινό χώρο. Επίσης η ψυχολογική βία μπορεί να εκφράζεται με συνεχή κριτική και υποτίμηση των αποφάσεών του θύματος, κτητικότητα και κοινωνική απομόνωση, συνεχή έλεγχο των κινήσεων, σχόλια για την εμφάνιση, το σώμα, τις ενδυματολογικές επιλογές. Συχνά στις περιπτώσεις ψυχολογικής βίας οι θύτες αποδίδουν ευθύνες για οποιαδήποτε αποτυχία ή κακοδαιμονία τους στο θύμα. Τέλος, στις μεθόδους ψυχολογικής βίας περιλαμβάνεται και η συκοφάντηση της μητέρας στα παιδιά της και οι απόπειρες διάρρηξης του δεσμού τους, από τον πατέρα‐δράστη της βίας.
Οικονομική βία
Η οικονομική βία όταν λαμβάνει χώρα στην οικογένεια, αφορά στέρηση οικονομικών πόρων πάνω στους οποίους η σύντροφος –σύζυγος έχει δικαίωμα. Πιο συγκεκριμένα η απόκρυψη ή υπεξαίρεση εισοδημάτων και ιδιοκτησιών ή εκμετάλλευση οικονομικών πόρων του θύματος για προσωπικούς σκοπούς του συζύγου‐δράστη. Επιπλέον στέρηση για τη γυναίκα και συχνά για τα παιδιά, βασικών αναγκών όπως τροφή, ρούχα, φάρμακα, στέγη ακόμη και όταν υπάρχει η οικονομική δυνατότητα, παρεμποδισμό της συζύγου ή συντρόφου να εργαστεί ή να διαλέξει ελεύθερα μια απασχόληση αλλά και πίεση για σύναψη δανείων στο όνομά της, ενέργειες που μπορεί να οδηγήσουν το θύμα στην οικονομική καταστροφή. Στους χώρους εργασίας, αφορά ενίοτε σεξουαλική παρενόχληση ή απειλές για απόλυση.
Ποιες μορφές βίας καλύπτει η ελληνική νομοθεσία
Η έκταση όλων των μορφών βίας κυμαίνεται από κοινωνία σε κοινωνία ανάλογα με τη νομική και οικονομική θέση των γυναικών. Οι μορφές βίας κατά των γυναικών που καλύπτονται από την ελληνική νομοθεσία είναι:
- Η ενδοοικογενειακή σωματική βία
- Ο βιασμός, μέσα και έξω από μια σχέση
- Η σεξουαλική κακοποίηση παιδιών και εφήβων.
- Η σεξουαλική παρενόχληση στο χώρο εργασίας
- Η εμπορία ανθρώπων (trafficking)
Ενδοοικογενειακή βία
Η ενδοοικογενειακή βία είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση έμφυλης βίας στην ελληνική κοινωνία όπου μπορεί να είναι σωματική, ψυχολογική, οικονομική, σεξουαλική ή και όλα μαζί. Απόρροια αυτού είναι ο μεγάλος αριθμός από γυναικοκτονίες που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια.
Η έμφυλη βία δεν αντιμετωπίζεται με την καταγραφή της, ούτε με την απλή καταγγελία της. Αντιμετωπίζεται μόνο μέσα από βαθιές αλλαγές στην παιδεία, στους θεσμούς και στις καθημερινές σχέσεις. Από το πώς αναγνωρίζουμε τα σημάδια της, μέχρι το αν επιλέγουμε να μιλήσουμε ή να σιωπήσουμε. Η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας είναι συλλογική ευθύνη και συνεχής διαδικασία. Η πραγματική αλλαγή ξεκινά όταν η βία παύει να θεωρείται «κανονικότητα» και αρχίζει να αναγνωρίζεται ως παραβίαση των δικαιωμάτων των γυναικών.