Μητρικός θηλασμός: «Η μητρότητα δεν είναι διαγωνισμός τελειότητας»

Ο μητρικός θηλασμός είναι μια φυσική διαδικασία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα εύκολη. Για πολλές γυναίκες συνοδεύεται από δυσκολίες, αμφιβολίες, σωματική εξάντληση και την αγωνία αν κάνουν το καλύτερο για το μωρό τους. Την ίδια στιγμή, οι κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη μητρότητα και οι συχνά αντικρουόμενες συμβουλές που δέχονται οι νέες μητέρες μπορούν να μετατρέψουν μια προσωπική εμπειρία σε πηγή πίεσης και ενοχών.

Με αφορμή την Παγκόσμια Εβδομάδα Μητρικού Θηλασμού, μιλήσαμε με την Αλεξάνδρα Νεράιδα, μαία και Υπεύθυνη Μαιευτικής Υπηρεσίας της ΑΜΚΕ «ΜΑΖΙ ΣΟΥ ΜΑΜΑ», η οποία παρέχει δωρεάν υπηρεσίες υποστήριξης σε εγκύους και νέες μητέρες σε όλη την Ελλάδα. Συζητήσαμε για όσα χρειάζεται να γνωρίζει μια γυναίκα πριν και μετά τον τοκετό, για τον ρόλο της οικογένειας και των επαγγελματιών υγείας, αλλά και για το δικαίωμα κάθε μητέρας να αποφασίζει πώς θα θρέψει το παιδί της, χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να απολογηθεί για την επιλογή της. Γιατί, όπως επισημαίνει η ίδια, «ο θηλασμός είναι ένα πολύτιμο δώρο, αλλά δεν είναι το μοναδικό μέτρο της καλής μητρότητας».

Ο θηλασμός θεωρείται μια φυσική διαδικασία. Γιατί πολλές γυναίκες αντιμετωπίζουν δυσκολίες;

Ο θηλασμός είναι πράγματι μια φυσιολογική διαδικασία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα εύκολη ή αυτονόητη. Είναι μια νέα εμπειρία τόσο για τη μητέρα όσο και για το μωρό και χρειάζεται χρόνο, εξοικείωση και υποστήριξη. Οι δυσκολίες που συναντάμε συχνότερα είναι ο πόνος κατά τον θηλασμό, η δυσκολία στη σωστή τοποθέτηση και προσκόλληση του μωρού στο στήθος, η αγωνία για την επάρκεια του γάλακτος, αλλά και η σωματική και ψυχολογική κόπωση της μητέρας.

Πολύ συχνά, όμως, η μεγαλύτερη δυσκολία δεν είναι σωματική. Είναι η ανασφάλεια. Η μητέρα αμφισβητεί τον εαυτό της και αναρωτιέται αν τα καταφέρνει. Γι’ αυτό πρέπει να θυμόμαστε ότι ο θηλασμός δεν είναι ένα ένστικτο που λειτουργεί πάντα αυτόματα. Είναι μια διαδικασία που μαθαίνεται και χρειάζεται σωστή καθοδήγηση από τον κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Πόσο σημαντικές είναι οι πρώτες ώρες μετά τον τοκετό για την έναρξη του θηλασμού; 

Οι πρώτες ώρες είναι ιδιαίτερα σημαντικές, γιατί αποτελούν την αρχή της σχέσης του μωρού με το στήθος και ενεργοποιούν τη γαλουχία. Εφόσον η κατάσταση της μητέρας το επιτρέπει, συστήνουμε την άμεση επαφή δέρμα με δέρμα, την παραμονή του μωρού κοντά στη μητέρα για τουλάχιστον δύο ώρες και την έναρξη του θηλασμού όσο το δυνατόν νωρίτερα, ιδανικά μέσα στην πρώτη ώρα. 

Είναι σημαντικό να γνωρίζει η μητέρα ότι το πρωτόγαλα μπορεί να παράγεται σε μικρές ποσότητες, αλλά είναι εξαιρετικά πολύτιμο και κατάλληλο για τις ανάγκες του νεογνού. Επίσης, χρειάζεται να αναγνωρίζει τα πρώιμα σημάδια πείνας του μωρού και να προσφέρει το στήθος χωρίς να περιμένει να κλάψει. Θα ήθελα να τονίσω ότι η μητέρα δεν πρέπει να αισθάνεται πίεση να τα καταφέρει μόνη της από την πρώτη στιγμή. Η παρουσία μιας εκπαιδευμένης μαίας και η πρακτική υποστήριξη είναι καθοριστικές.

Ποιοι είναι οι πιο συνηθισμένοι μύθοι γύρω από τον μητρικό θηλασμό;

Υπάρχουν αρκετοί μύθοι που εξακολουθούν να δημιουργούν ανασφάλεια στις νέες μητέρες. Ένας από τους πιο συνηθισμένους είναι ότι μια γυναίκα μπορεί να μην έχει αρκετό γάλα. Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες γυναίκες μπορούν να παράγουν επαρκές γάλα, εφόσον τοποθετούν συχνά το μωρό στο στήθος, καθώς η παραγωγή του βασίζεται στην αρχή της προσφοράς και της ζήτησης.

Η αγκαλιά με το μωρό, το άκουσμα του κλάματός του και οι συχνοί θηλασμοί βοηθούν στη διατήρηση αυτού του κύκλου. Ένας άλλος μύθος είναι ότι το στήθος πρέπει να είναι σκληρό για να υπάρχει αρκετό γάλα. Αυτό δεν ισχύει. Με την εγκατάσταση της γαλουχίας, το στήθος γίνεται πιο μαλακό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μειώθηκε η παραγωγή. Επίσης, συχνά ακούμε ότι ο θηλασμός πρέπει να πονάει. Ο επίμονος πόνος δεν είναι κάτι που πρέπει να αποδεχόμαστε ως φυσιολογικό. Χρειάζεται αξιολόγηση και αντιμετώπιση.

Πώς μπορεί μια μητέρα να καταλάβει ότι το μωρό της τρέφεται επαρκώς; 

Αυτή είναι η πιο συχνή ερώτηση που δεχόμαστε από τις νέες μητέρες: «Έχω αρκετό γάλα; Χορταίνει το μωρό μου;». Υπάρχουν συγκεκριμένοι δείκτες που μας βοηθούν, όπως η σταδιακή αύξηση των βρεγμένων πανών, μετά την πέμπτη ημέρα ζωής, τουλάχιστον έξι με οκτώ καλά βρεγμένες πάνες το 24ωρο, τα ανοιχτόχρωμα και όχι σκούρα ούρα, η γενική συμπεριφορά του βρέφους και, κυρίως, η παρακολούθηση της αύξησης του βάρους του, που κατά τους πρώτους μήνες είναι περίπου 160 με 200 γραμμάρια την εβδομάδα.

Αν το μωρό δεν ανακτά το βάρος γέννησης στον αναμενόμενο χρόνο, έχει λίγες βρεγμένες πάνες, είναι υπερβολικά νωθρό ή δεν θηλάζει αποτελεσματικά, χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας.

Το μήνυμα που θέλω να δώσω στις μητέρες είναι να μην προσπαθούν μόνες τους να αξιολογούν την επάρκεια του γάλακτος με βάση αμφίβολα σημάδια ή συμβουλές του περιβάλλοντός τους. Υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια και επαγγελματίες που μπορούν να βοηθήσουν.

Πού τελειώνει η ενθάρρυνση μιας γυναίκας να θηλάσει και πού αρχίζει η πίεση;

Η ενθάρρυνση τελειώνει εκεί όπου σταματά να υπάρχει σεβασμός στην ίδια τη γυναίκα και στις ανάγκες της. Είναι σημαντικό να ενημερώνουμε κάθε μητέρα για τα οφέλη του μητρικού θηλασμού και να της προσφέρουμε την κατάλληλη υποστήριξη, ώστε να μπορέσει να θηλάσει, εφόσον το επιθυμεί. Όμως η ενημέρωση δεν πρέπει ποτέ να μετατρέπεται σε πίεση ή σε ένα ακόμη κριτήριο με το οποίο θα αξιολογείται ως μητέρα. Δεν χρειάζεται να κάνουμε μια γυναίκα να αισθάνεται ανεπαρκής επειδή δεν θηλάζει ή επειδή δεν κατάφερε να συνεχίσει όσο θα ήθελε. Γιατί μια γυναίκα που αισθάνεται ασφαλής, υποστηριγμένη και αποδεκτή μπορεί να ανταποκριθεί πολύ καλύτερα στις ανάγκες του παιδιού της.

Πολλές γυναίκες βιώνουν την αδυναμία ή τη διακοπή του θηλασμού ως αποτυχία. Πώς μπορούμε να τις βοηθήσουμε να διαχειριστούν αυτό το συναίσθημα;

Νομίζω ότι εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη ευαισθησία από όλους μας. Για μια γυναίκα που έχει επενδύσει συναισθηματικά στον θηλασμό, η δυσκολία ή η διακοπή του μπορεί να βιωθεί ως πραγματική απώλεια. Μπορεί να αισθανθεί απογοήτευση, θυμό, θλίψη, ακόμη και ότι έχει αποτύχει στον ρόλο της ως μητέρα. Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να ακούσουμε αυτό που αισθάνεται, χωρίς να υποτιμήσουμε τη δυσκολία της και χωρίς να της πούμε απλώς «δεν πειράζει». Χρειάζεται να διερευνήσουμε αν υπάρχουν προβλήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν, να προσφέρουμε εξειδικευμένη υποστήριξη και να αναζητήσουμε μαζί της την καλύτερη λύση. Αλλά πάνω απ’ όλα χρειάζεται να τη βοηθήσουμε να καταλάβει κάτι πολύ σημαντικό: η επιτυχία της μητρότητας δεν μετριέται με τη διάρκεια του θηλασμού. Η μητέρα δεν απέτυχε. Έκανε ό,τι μπορούσε με τις συνθήκες, τις δυνατότητες και τις αντοχές που είχε εκείνη τη στιγμή. Και αυτό αξίζει σεβασμό.

Πόσο επηρεάζει η ψυχολογική κατάσταση της μητέρας τη διαδικασία του θηλασμού;

Τον επηρεάζουν σημαντικά. Δεν μπορούμε να μιλάμε για τον θηλασμό απομονωμένα από την ψυχική και σωματική κατάσταση της γυναίκας. Η μητρότητα φέρνει τεράστιες αλλαγές: ορμονικές, σωματικές, συναισθηματικές και κοινωνικές. Η έλλειψη ύπνου, η εξάντληση, το άγχος, η ανασφάλεια και πολλές φορές η απουσία ουσιαστικής βοήθειας μπορούν να κάνουν αυτή την περίοδο ιδιαίτερα απαιτητική.

Το στρες δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μια μητέρα θα χάσει το γάλα της. Μπορεί, όμως, να επηρεάσει τη διαδικασία του θηλασμού, το αντανακλαστικό καθόδου του γάλακτος, αλλά και τη διάθεση και την αντοχή της να συνεχίσει. Γι’ αυτό δεν πρέπει να εστιάζουμε μόνο στο στήθος και στην παραγωγή του γάλακτος. Πρέπει να βλέπουμε ολόκληρη τη γυναίκα. Χρειάζεται υποστήριξη, ξεκούραση όσο είναι δυνατόν, πρακτική βοήθεια από το οικογενειακό περιβάλλον και, φυσικά, έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων επιλόχειας κατάθλιψης ή άγχους, όταν υπάρχουν. Δεν μπορούμε να ζητάμε από μια μητέρα να φροντίζει συνεχώς το μωρό της, όταν κανείς δεν φροντίζει τη μητέρα.

Υπάρχει ο κίνδυνος, όταν παρουσιάζουμε τον θηλασμό ως τον ιδανικό τρόπο σύνδεσης με το μωρό, να δημιουργούμε ενοχές στις γυναίκες που δεν θηλάζουν;

Ναι, πιστεύω ότι υπάρχει αυτός ο κίνδυνος, όταν παρουσιάζουμε τον θηλασμό ως τον μοναδικό δρόμο για να αναπτυχθεί ένας ισχυρός συναισθηματικός δεσμός. Ο θηλασμός είναι μια πολύ όμορφη διαδικασία που προσφέρει εγγύτητα, σωματική επαφή και ορμονικά ερεθίσματα που συμβάλλουν στη σχέση μητέρας και παιδιού. Όμως δεν είναι ο μοναδικός τρόπος να αγαπήσει μια μητέρα το παιδί της ή να δημιουργήσει έναν ασφαλή δεσμό μαζί του.

Ο δεσμός χτίζεται καθημερινά. Με την αγκαλιά, το βλέμμα, το άγγιγμα, τη φωνή, την ανταπόκριση στο κλάμα, τη φροντίδα, την παρηγοριά. Χτίζεται κάθε φορά που το μωρό νιώθει ότι κάποιος είναι εκεί για να καλύψει τις ανάγκες του. Μια μητέρα μπορεί να προσφέρει όλα αυτά είτε θηλάζει είτε χρησιμοποιεί βρεφικό γάλα. Θα ήθελα να κρατήσουμε κάτι.

Το μωρό δεν χρειάζεται μια τέλεια μητέρα. Χρειάζεται μια μητέρα που να είναι παρούσα, συναισθηματικά διαθέσιμη και να ανταποκρίνεται με αγάπη στις ανάγκες του. Και αυτό δεν καθορίζεται από τον τρόπο που το ταΐζει.

Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του συντρόφου στη διαδικασία του θηλασμού;

Ο ρόλος του συντρόφου είναι πάρα πολύ σημαντικός. Ο θηλασμός μπορεί να γίνεται από τη μητέρα, αλλά η υποστήριξή του είναι υπόθεση όλης της οικογένειας. Στήριξη δεν σημαίνει απλώς να λέμε στη μητέρα «συνέχισε, μπορείς». Σημαίνει να αναλαμβάνουμε πρακτικά την καθημερινότητα. Τη φροντίδα του σπιτιού, την αλλαγή πάνας, το μπάνιο και την αγκαλιά του μωρού, την προετοιμασία ενός μικρού γεύματος ή ενός σνακ για τη μητέρα την ώρα του θηλασμού, τις εξωτερικές δουλειές και τα ψώνια, ώστε εκείνη να μπορεί να ξεκουραστεί και να αφιερωθεί στον θηλασμό.

Πιστεύετε ότι τα ελληνικά μαιευτήρια παρέχουν επαρκή ενημέρωση και υποστήριξη στις νέες μητέρες; 

Υπάρχουν σημαντικές προσπάθειες στα ελληνικά μαιευτήρια και αξιόλογοι επαγγελματίες που στηρίζουν τον μητρικό θηλασμό. Ωστόσο, θεωρώ ότι υπάρχουν ακόμη περιθώρια ουσιαστικής βελτίωσης. Το μεγαλύτερο κενό, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται στην έλλειψη προσωπικού, ώστε να μπορεί να παρέχεται εξατομικευμένη πρακτική υποστήριξη. Δεν αρκεί να δώσουμε στη μητέρα ένα ενημερωτικό φυλλάδιο ή να της πούμε ότι πρέπει να θηλάσει. Χρειάζεται κάποιος να της δείξει πώς να τοποθετήσει το μωρό στο στήθος, να αξιολογήσει αν η προσκόλληση είναι αποτελεσματική και να αναγνωρίσει έγκαιρα τυχόν δυσκολίες.

Επίσης, είναι σημαντική η συνέχιση της φροντίδας μετά την έξοδο από το μαιευτήριο. Οι πρώτες ημέρες στο σπίτι είναι συχνά οι πιο απαιτητικές. Θα ήθελα να βλέπω μια οργανωμένη συνεργασία μεταξύ μαιευτηρίων, μαιών, παιδιάτρων και υπηρεσιών υποστήριξης στην κοινότητα, ώστε καμία γυναίκα να μη νιώθει ότι μένει μόνη της όταν επιστρέφει στο σπίτι.

Πόσο εύκολο είναι σήμερα για μια γυναίκα στην Ελλάδα να θηλάσει δημόσια;

Νομίζω ότι έχουμε κάνει βήματα προόδου, αλλά δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο σημείο όπου κάθε γυναίκα μπορεί να θηλάζει δημόσια χωρίς να αισθάνεται ότι εκτίθεται. Υπάρχουν ακόμη γυναίκες που νιώθουν αμηχανία ή ανησυχούν για τα επικριτικά βλέμματα. Κάποιες επιλέγουν να περιορίζουν τις εξόδους τους ή να αναζητούν έναν απομονωμένο χώρο για να θηλάσουν.

Και εδώ χρειάζεται να αλλάξουμε νοοτροπία. Ο θηλασμός δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύβεται. Είναι μια φυσιολογική πράξη φροντίδας και διατροφής ενός παιδιού. Μια μητέρα πρέπει να μπορεί να συμμετέχει στην κοινωνική της ζωή, να πηγαίνει για έναν καφέ, να ταξιδεύει και να κυκλοφορεί, χωρίς να χρειάζεται να προγραμματίζει τη ζωή της γύρω από το πού μπορεί να θηλάσει.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει αποκλειστικό θηλασμό για τους πρώτους έξι μήνες. Πόσο ρεαλιστική είναι αυτή η σύσταση για τη σύγχρονη μητέρα;

Η σύσταση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας είναι σαφής και βασίζεται σε ισχυρά επιστημονικά δεδομένα. Ωστόσο, για να μπορέσει μια γυναίκα να την ακολουθήσει, χρειάζεται να έχει πραγματική υποστήριξη. Στους έξι μήνες ξεκινά η εισαγωγή συμπληρωματικών τροφών, ενώ ο θηλασμός μπορεί να συνεχίζεται παράλληλα μέχρι τα δύο χρόνια ή και περισσότερο. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η σύσταση είναι ρεαλιστική για τη σύγχρονη μητέρα, αλλά αν εμείς, ως οικογένεια, επαγγελματίες υγείας και κοινωνία, δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για να είναι εφικτή.

Χρειάζεται ενημέρωση από μαία πριν και μετά τον τοκετό, υποστήριξη στο σπίτι, κατάλληλες άδειες μητρότητας, διευκολύνσεις στην εργασία και πρόσβαση σε εξειδικευμένη βοήθεια. Και κάτι που θεωρώ εξίσου σημαντικό. Κάθε γυναίκα πρέπει να έχει το δικαίωμα να ενημερώνεται, να επιλέγει και να υποστηρίζεται χωρίς ενοχές και χωρίς κριτική.

Πότε είναι η κατάλληλη στιγμή για τον αποθηλασμό;

Δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη ηλικία που να αποτελεί υποχρεωτικά τη σωστή στιγμή για τον αποθηλασμό. Ο αποθηλασμός μπορεί να είναι μια σταδιακή διαδικασία που ακολουθεί την ανάπτυξη και τις ανάγκες του παιδιού, αλλά και τη σωματική και συναισθηματική ετοιμότητα της μητέρας. Δεν χρειάζεται να υπάρχει βιασύνη ούτε να αντιμετωπίζεται ως ένα γεγονός που πρέπει να συμβεί σε συγκεκριμένη ηλικία.

Είναι σημαντικό, όταν αποφασιστεί, να γίνεται όσο το δυνατόν πιο σταδιακά, με σεβασμό στις ανάγκες του παιδιού και φροντίδα για τη σωματική και συναισθηματική προσαρμογή και των δύο.

Τι θα θέλατε να πείτε σε μια νέα μητέρα που αισθάνεται ότι δεν τα καταφέρνει ή ότι δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των άλλων;

Θα ήθελα να της πω να είναι λίγο πιο επιεικής με τον εαυτό της. Η μητρότητα δεν είναι διαγωνισμός τελειότητας. Δεν υπάρχουν τέλειες μητέρες και τέλειοι τρόποι ανατροφής. Υπάρχουν μητέρες που προσπαθούν καθημερινά να κάνουν το καλύτερο που μπορούν για τα παιδιά τους. Ο θηλασμός είναι ένα πολύτιμο δώρο, αλλά δεν είναι το μοναδικό μέτρο της καλής μητρότητας. Η αγάπη, η ασφάλεια, η αγκαλιά, η φροντίδα και η συναισθηματική διαθεσιμότητα είναι εξίσου σημαντικά.Θα ήθελα κάθε γυναίκα να γνωρίζει ότι δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα σε κανέναν. Χρειάζεται να έχει δίπλα της ανθρώπους που την ακούν, την καταλαβαίνουν και τη στηρίζουν. Και αν έπρεπε να κρατήσει μόνο ένα μήνυμα, θα ήταν αυτό: «Το μωρό σου δεν χρειάζεται μια τέλεια μητέρα. Χρειάζεται μια μητέρα που να μπορεί να είναι παρούσα, να το αγαπά και να φροντίζει και τον εαυτό της». Η θέση μου ως μαίας είναι να υποστηρίζουμε τον μητρικό θηλασμό, να προστατεύουμε το δικαίωμα κάθε γυναίκας να θηλάσει, αλλά κυρίως να μην αφήνουμε καμία μητέρα να νιώθει ανεπαρκής αν δεν θέλει ή δεν καταφέρει να θηλάσει. Αυτό είναι ένα μήνυμα που συνδέεται και με τη φιλοσοφία της δουλειάς μου ως μαίας στη «ΜΑΖΙ ΣΟΥ ΜΑΜΑ».

Η ΑΜΚΕ «ΜΑΖΙ ΣΟΥ ΜΑΜΑ» ιδρύθηκε το 2023 και προσφέρει δωρεάν συμβουλευτική και πρακτική υποστήριξη σε εγκύους και μητέρες, από τον τρίτο μήνα της εγκυμοσύνης έως και έναν χρόνο μετά τον τοκετό. Περισσότερες πληροφορίες και αιτήσεις συμμετοχής στο www.mazisoumama.com.