Η εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι ίσως το μοναδικό πεδίο που άνθρωποι της ίδιας γενιάς μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετικές εμπειρίες μάθησης ανά τάξη ή ανά πανελλαδικές εξετάσεις. Διαχρονικά στην ελληνική πολιτική σκηνή, σχεδόν κάθε κυβέρνηση επιχειρούσε αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα που συνήθως περιορίζονταν στα στενά όρια της δικής της θητείας, εξυπηρετώντας συχνά πρόσκαιρες πολιτικές εντυπώσεις.
Όλοι όσοι φοιτήσαμε στο ελληνικό σχολείο θυμόμαστε τουλάχιστον μία μεταβατική χρονιά όπου ένα μάθημα καταργήθηκε, άλλαξε τάξη ή αντικαταστάθηκε ξαφνικά. Μαθητές (όπως εγώ) που δεν διδάχθηκαν ποτέ την Ιλιάδα επειδή «μετακόμισε» στην επόμενη ή την προηγούμενη τάξη ή υποψήφιοι που προετοιμάζονταν για Κοινωνιολογία και βρέθηκαν να εξετάζονται στα Λατινικά. Οι δε Πανελλήνιες αποτελούσαν ανέκαθεν πεδίο «πειραματισμού», φέρνοντας τους μαθητές αντιμέτωπους με τις επιπτώσεις κοντόφθαλμων μεταρρυθμίσεων – όπως η περίφημη “βάση του 10.
Και να που τώρα έρχεται μια ακόμα μεταρρύθμιση, το Πολλαπλό Βιβλίο, που φιλοδοξεί να προσφέρει σταθερά Προγράμματα Σπουδών με βάθος χρόνου. Είναι από τις ελάχιστες φορές που βλέπουμε ένα τόσο μακροπρόθεσμο σχέδιο. Παρόλο που το εγχείρημα ξεκίνησε το 2021, η πλήρης έντυπη εφαρμογή του θα ολοκληρωθεί το 2027 Είναι ίσως από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου τα οφέλη του σχεδίου (ή και οι αστοχίες του) μπορεί τελικά να τα «καρπωθεί» ο επόμενος που θα βρίσκεται στην κυβέρνηση όταν αυτό θα αρχίσει να αποδίδει.
Τι είναι το πολλαπλό βιβλίο;
Πολλαπλό βιβλίο δεν σημαίνει ότι ο μαθητής θα παίρνει τρία ή τέσσερα διαφορετικά βιβλία για το ίδιο μάθημα στην τσάντα του. Πρόκειται για ένα σύγχρονο σύστημα διδακτικών πακέτων. Για κάθε μάθημα (π.χ. Μαθηματικά, Ιστορία, Γλώσσα), διαφορετικές συγγραφικές ομάδες και εκδοτικοί οίκοι ετοιμάζουν εγκεκριμένα βιβλία που βασίζονται στα νέα Προγράμματα Σπουδών.
- Το έντυπο βιβλίο: Ο Σύλλογος Διδασκόντων κάθε σχολείου επιλέγει ένα από τα εγκεκριμένα βιβλία. Αυτό είναι το βασικό εγχειρίδιο που το κράτος θα τυπώσει και θα μοιράσει δωρεάν στους μαθητές.
- Η Ψηφιακή Βιβλιοθήκη: Όλα τα υπόλοιπα εγκεκριμένα βιβλία που δεν επιλέχθηκαν για εκτύπωση εντάσσονται στο Μητρώο Διδακτικών Βιβλίων και παραμένουν ψηφιακά προσβάσιμα στην πλατφόρμα «Μελίσπη» του ΙΕΠ.
Έτσι, αν ένας καθηγητής θεωρεί ότι η Ιστορία της Γ΄ Γυμνασίου εξηγεί μια συγκεκριμένη μάχη καλύτερα στο «Βιβλίο Β» ή ότι το «Βιβλίο Γ» έχει καλύτερες ασκήσεις στα Μαθηματικά, μπορεί να αντλήσει υλικό από εκεί και να το αξιοποιήσει στην τάξη.
Αξίζει να αναφερθεί ότι η «Μελίσπη» δεν είναι μια κλειστή πλατφόρμα μόνο για εκπαιδευτικούς. Όλα τα εγκεκριμένα διδακτικά πακέτα και το ψηφιακό υλικό είναι πλήρως προσβάσιμα σε μαθητές, γονείς και κάθε ενδιαφερόμενο. Ο καθένας μπορεί να τα ξεφυλλίσει online, αλλά και να τα κατεβάσει δωρεάν. Εγώ, για παράδειγμα, κατέβασα την Ιλιάδα!
Ένα σχέδιο που έχει δοκιμαστεί ξανά στην Ελλάδα
Παρά τις εντυπώσεις, η ιδέα του πολλαπλού βιβλίου δεν είναι καινούργια. Στην πραγματικότητα, η ελληνική εκπαίδευση επιχειρεί για τρίτη φορά στην ιστορία της να σπάσει το «μονοπώλιο» του ενός συγγράμματος.
1931 – Η πρώτη απόπειρα του Ελευθερίου Βενιζέλου
Με τον Νόμο 5049/1931, η κυβέρνηση Βενιζέλου θεσμοθετεί για πρώτη φορά το πολλαπλό βιβλίο στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, με στόχο την ενίσχυση του ελεύθερου ανταγωνισμού μεταξύ των συγγραφέων και την ποιοτική αναβάθμιση του περιεχομένου.
1937 – Η επιβολή του μονοπωλίου και η ίδρυση του ΟΕΔΒ
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά καταργεί το πολλαπλό βιβλίο και ιδρύει τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ), καθιερώνοντας το αυστηρό κρατικό μονοπώλιο του «ενός και μοναδικού συγγράμματος» που σφράγισε τις επόμενες δεκαετίες.
1997 – Η μεταρρύθμιση Αρσένη
Επί υπουργίας Γεράσιμου Αρσένη, ο Νόμος 2525/1997 επαναφέρει θεσμικά το πολλαπλό βιβλίο, επιδιώκοντας να βάλει τέλος στη μονοδιάστατη μάθηση και να καλλιεργήσει την κριτική σκέψη.
1998-2001 – Πιλοτική εφαρμογή στα Λύκεια
Το μέτρο εφαρμόζεται στην πράξη σε ορισμένα μαθήματα του Λυκείου (όπως η Ιστορία, η Έκθεση και η Βιολογία), όπου οι καθηγητές είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν ανάμεσα σε 2 έως 3 εγκεκριμένα βιβλία.
2002 – Η αθόρυβη κατάργηση
Το τεράστιο οικονομικό κόστος εκτύπωσης και διανομής πολλαπλών τίτλων, σε συνδυασμό με τις σοβαρές καθυστερήσεις στην τροφοδοσία των σχολείων, οδηγούν στην εγκατάλειψη της προσπάθειας και την επιστροφή στο παραδοσιακό μοντέλο.
Γιατί απέτυχε τότε και γιατί μπορεί να πετύχει τώρα;
Η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στο χθες και το σήμερα συμπυκνώνεται σε μία λέξη: Ψηφιοποίηση.
Στο παρελθόν, το κράτος καλούνταν να εκτυπώσει και να διανείμει εκατομμύρια αντίτυπα για όλες τις εγκεκριμένες εκδοχές ενός μαθήματος, δημιουργώντας ένα αβαστάχτο οικονομικό και εφοδιαστικό βάρος. Σήμερα, τυπώνεται μόνο το ένα έντυπο βιβλίο που επιλέγει κάθε σχολείο, ενώ η πρόσβαση στα υπόλοιπα εγκεκριμένα εγχειρίδια γίνεται άμεσα και χωρίς επιπλέον κόστος μέσω της Ψηφιακής Βιβλιοθήκης.
Γιατί καταργείται το ένα και μοναδικό σχολικό βιβλίο;
Ο βασικός στόχος είναι η αποδέσμευση από την παθητική αποστήθιση, τη γνωστή σε όλους μας «παπαγαλία». Εξάλλου, ξέρουμε όλοι ότι η αποστήθιση είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να διαβάζεις κάτι χωρίς να χρειάζεται να το καταλάβεις ή να έχεις πραγματικά ιδέα τι αφορά. Θεωρητικά, λοιπόν, όταν υπάρχει μόνο ένα σύγγραμμα, η εκπαιδευτική διαδικασία οδηγεί πολλούς μαθητές να αποστηθίζουν λέξη προς λέξη το περιεχόμενό του. Με το πολλαπλό βιβλίο καλλιεργείται η κριτική σκέψη αφού οι μαθητές μαθαίνουν να συνθέτουν πληροφορίες από διαφορετικές πηγές. Ο εκπαιδευτικός παύει να είναι απλός διεκπεραιωτής μιας ύλης και γίνεται ουσιαστικός παιδαγωγός που επιλέγει το κατάλληλο υλικό για το προφίλ της τάξης του. Το σχολείο περνάει σταδιακά στην εποχή των διαδραστικών μέσων, συνδυάζοντας το χαρτί με το tablet και την οθόνη.
Πώς επιλέγει κάθε σχολείο ποιο βιβλίο θα διδαχθεί;
Η διαδικασία έχει σχεδιαστεί ώστε να δίνει τον πρώτο λόγο στους ίδιους τους εκπαιδευτικούς:
- Οι διδάσκοντες του κάθε μαθήματος (π.χ. οι μαθηματικοί ή οι φιλόλογοι του σχολείου) συνεδριάζουν και μελετούν τα εγκεκριμένα συγγράμματα.
- Αποφασίζουν συλλογικά ποιο διδακτικό πακέτο ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες των μαθητών τους.
- Σε περίπτωση διαφωνίας, η απόφαση περνάει στον συνολικό Σύλλογο Διδασκόντων ή, ως έσχατη λύση, στον Διευθυντή της σχολικής μονάδας.
Βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός που θα επιλέξει το βιβλίο θα το διδάξει κιόλας αφού πολλές φορές μεταφέρονται σε άλλες τάξεις ή σε άλλα σχολεία.
Πότε εφαρμόζεται το Πολλαπλό Βιβλίο στα σχολεία;
Αν και ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε ταχύτερη έντυπη διανομή, οι αυξημένες απαιτήσεις συγγραφής, αξιολόγησης και η τεράστια εφοδιαστική αλυσίδα εκτύπωσης εκατομμυρίων αντιτύπων οδήγησαν σε αναπροσαρμογή του πλάνου. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, εκατοντάδες τίτλοι έχουν λάβει εγκρίσεις και εντάσσονται σταδιακά στην ψηφιακή βιβλιοθήκη, δίνοντας τη δυνατότητα στους εκπαιδευτικούς να εξοικειωθούν με το υλικό.
Η μαζική εκτύπωση από τον Οργανισμό «Διόφαντος» και η παράδοση των νέων έντυπων βιβλίων στα θρανία για τις τάξεις από την Α΄ Δημοτικού έως την Α΄ Λυκείου έχει τοποθετηθεί για τη σχολική χρονιά 2027–2028.
Η Σοφία Ζαχαράκη για το Πολλαπλό Βιβλίο
Η Υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη, υπογράφοντας τις σχετικές αποφάσεις ένταξης των εγκεκριμένων βιβλίων στο Μητρώο, έχει τονίσει χαρακτηριστικά:
«Το πολλαπλό βιβλίο αποτελεί μια μεταρρύθμιση μεγάλης κλίμακας, με αυξημένες επιστημονικές, παιδαγωγικές και οργανωτικές απαιτήσεις. Προχωράμε με προσήλωση στην ποιότητα, ώστε η εφαρμογή των νέων Προγραμμάτων Σπουδών να υποστηριχθεί από σύγχρονο, αξιόπιστο και πολλαπλό εκπαιδευτικό υλικό.»
Συχνές ερωτήσεις για το Πολλαπλό Βιβλίο
Πόσα βιβλία θα παίρνουν οι μαθητές/τριες;
Ένα έντυπο διδακτικό πακέτο για κάθε μάθημα, το οποίο έχει επιλεγεί από το σχολείο τους. Αν υπάρχουν πέντε εγκεκριμένα βιβλία Άλγεβρας οι μαθητές/τριες θα λάβουν σε έντυπη μορφή εκείνο που το σχολείο έχει επιλέξει ως βασικό. Μπορούν να έχουν ψηφιακή πρόσβαση όμως και στα υπόλοιπα.
Πόσα βιβλία θα υπάρχουν για κάθε μάθημα;
Για το Δημοτικό, το Γυμνάσιο και την Α’ Λυκείου υπάρχουν 146 μαθήματα και για 100 από αυτά έχουν δημιουργηθεί 230 πακέτα με τα 440 βιβλία.
Ποιος επιλέγει το βασικό βιβλίο;
Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου που διδάσκουν το κάθε μάθημα. Αν είναι περισσότεροι από ένας, την επιλογή κάνει ο Σύλλογος Διδασκόντων ή σε περίπτωση μη συμφωνίας ο διευθυντής του σχολείου.
Πληρώνουν οι γονείς τα νέα βιβλία;
Τα βασικά έντυπα σχολικά βιβλία παρέχονται δωρεάν από το κράτος.
Θα διαβάζουν οι μαθητές διαφορετική ύλη ανάλογα με το σχολείο;
Η διδακτέα ύλη, οι μαθησιακοί στόχοι και τα προσδοκώμενα αποτελέσματα είναι κοινά για όλη τη χώρα και καθορίζονται από τα νέα Προγράμματα Σπουδών. Αλλάζει μόνο ο τρόπος παρουσίασης και η παιδαγωγική προσέγγιση του κάθε βιβλίου.
Υπάρχει Πολλαπλό Βιβλίο για τη Β’ Λυκείου και Γ’ Λυκείου;
Ναι αλλά αυτές οι τάξεις ακολουθούν διαφορετικό χρονοδιάγραμμα αφού η διαδικασία συγγραφής, αξιολόγησης και ένταξης νέων βιβλίων συνεχίζεται.
Πώς επηρεάζονται οι Πανελλαδικές Εξετάσεις από το Πολλαπλό Βιβλίο;
Στις Πανελλαδικές, τα θέματα θα βασίζονται στους συνολικούς στόχους της ύλης. Δεν θα ζητούν πλέον την πιστή αποστήθιση μιας συγκεκριμένης σελίδας.
Γιατί λέγεται Μελίσπη η Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Διδακτικών Βιβλίων;
Η επιλογή του ονόματος φέρει έναν βαθύ παιδαγωγικό και ιστορικό συμβολισμό. Στην αρχαιότητα, η Μελίσπη συνδέεται με τις Νύμφες/Μέλισσες που, σύμφωνα με τη μυθολογία, ανέθρεψαν τον νεογέννητο Δία στο όρος Ίδη της Κρήτης τρέφοντάς τον με μέλι και γάλα. Παράλληλα, οι «Μέλισσες» ήταν οι ιέρειες της θεάς Δήμητρας και της Αρτέμιδος, επιφορτισμένες με τη φύλαξη της γνώσης, της σοφίας και των ιερών μυστηρίων της φύσης. Όπως η μέλισσα συλλέγει γύρη από πολλά και διαφορετικά άνθη για να συνθέσει το μέλι, έτσι και το «Πολλαπλό Βιβλίο» καλεί τον μαθητή και τον εκπαιδευτικό να συλλέξουν γνώση από πολλαπλές πηγές και συγγράμματα. Η «Μελίσπη» συμβολίζει την κυψέλη αυτής της νέας, πολυφωνικής γνώσης.
Το Πολλαπλό Βιβλίο δεν είναι απλά μια αλλαγή στα χαρτιά. Είναι μια αλλαγή νοοτροπίας που καλεί μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς να δουν τη γνώση όχι σαν ένα κλειστό κουτί, αλλά σαν ένα ανοιχτό παράθυρο στον κόσμο. Το κατά πόσο η προετοιμασία και η υλοποίησή του υπήρξαν επαρκείς ώστε να μετασχηματίσουν ουσιαστικά την ελληνική εκπαίδευση —και να μην καταλήξουν άλλη μια ημιτελής μεταρρύθμιση— είναι κάτι που θα το κρίνει ο χρόνος και η ίδια η σχολική τάξη.