Μια πλημμύρα προφανώς δεν ξεχωρίζει αν το σπίτι που παρασύρει ανήκει σε άνδρα ή γυναίκα. Ένας καύσωνας δεν επιλέγει ποιον θα χτυπήσει και μια ξηρασία δεν αποφασίζει ποιος θα χάσει το εισόδημά του. Ωστόσο, όταν μια φυσική καταστροφή τελειώσει και έρθει η ώρα να μετρηθούν οι συνέπειες, οι γυναίκες βρίσκονται συχνά σε χειρότερη θέση.
Τι σχέση έχει το φύλο με την άνοδο της θερμοκρασίας, την έλλειψη νερού ή μια καταστροφική βροχόπτωση; Η απάντηση δεν βρίσκεται στον καιρό, αλλά στον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένες οι κοινωνίες μας. Οι γυναίκες έχουν κατά μέσο όρο χαμηλότερα εισοδήματα, αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων και, σε πολλές περιοχές του κόσμου, έχουν μικρότερη πρόσβαση στη γη, στην εκπαίδευση, στις μεταφορές και στις αποφάσεις.
Η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί αυτές τις ανισότητες. Τις βρίσκει ήδη εκεί και τις μεγαλώνει.
Το καλοκαίρι που σκότωσε περισσότερες γυναίκες στην Ευρώπη
Το 2024 ήταν το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί ποτέ στην ήπειρο. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Medicine¹, περισσότεροι από 62.700 άνθρωποι πέθαναν από αιτίες που σχετίζονταν με τη ζέστη μέσα σε ένα μόνο καλοκαίρι. Οι γυναίκες και οι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας αποτελούσαν τις περισσότερο επιβαρυμένες ομάδες.
Στην Ελλάδα, το 2022 καταγράφηκε μία από τις υψηλότερες αναλογίες θανάτων στην Ευρώπη: 280 θάνατοι ανά εκατομμύριο κατοίκους. Οι ερευνητές υπολόγισαν 2.076 θανάτους γυναικών και 822 ανδρών.
Το ίδιο μοτίβο στην Ευρώπη συνεχίστηκε και το 2025. Στην Ισπανία, μέσα σε διάστημα μόλις δύο μηνών, καταγράφηκαν 1.180 θάνατοι που αποδόθηκαν στη ζέστη. Πάνω από τους μισούς αφορούσαν γυναίκες.
Η διαφορά δεν είναι πάντα απλή υπόθεση βιολογίας. Οι γυναίκες ζουν κατά μέσο όρο περισσότερο και επομένως αποτελούν μεγαλύτερο τμήμα του ηλικιωμένου πληθυσμού, που κινδυνεύει περισσότερο από την ακραία ζέστη. Έχουν επίσης περισσότερες πιθανότητες να ζουν μόνες, με χαμηλή ή καθόλου σύνταξη, άρα να δυσκολεύονται να καλύψουν το κόστος ψύξης του σπιτιού τους.
Οι καύσωνες δεν είναι πλέον μεμονωμένα επεισόδια κακοκαιρίας. Για χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία και η Ισπανία μετατρέπονται σε σταθερή απειλή για τη δημόσια υγεία. Και όπως συμβαίνει στις περισσότερες κρίσεις, ο μεγαλύτερος κίνδυνος αφορά όσους διαθέτουν τα λιγότερα μέσα για να προστατευτούν.
Στη Μιανμάρ, έξι στους δέκα πληγέντες ήταν γυναίκες και κορίτσια
Τον Σεπτέμβριο του 2024, οι σφοδρές βροχοπτώσεις και τα υπολείμματα του τυφώνα Yagi προκάλεσαν πλημμύρες και κατολισθήσεις σε μεγάλες περιοχές της Μιανμάρ. Σπίτια, δρόμοι και καλλιέργειες καταστράφηκαν, ενώ περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι επηρεάστηκαν.
Το 60% των πληγέντων ήταν γυναίκες και κορίτσια, σύμφωνα με το UN Women.
Το ποσοστό από μόνο του δεν εξηγεί επαρκώς τις συνθήκες. Μέσα του κρύβονται γυναίκες που έχασαν την κατοικία ή το εισόδημά τους και μετακινήθηκαν μαζί με τα παιδιά τους σε προσωρινά καταλύματα. Εκεί βρέθηκαν αντιμέτωπες με την έλλειψη τροφής και ιατρικής περίθαλψης, αλλά και με αυξημένο κίνδυνο σεξουαλικής βίας, εκμετάλλευσης και οικονομικού αποκλεισμού.
Μια πλημμύρα μπορεί να διαρκέσει μερικές ημέρες. Οι συνέπειές της, όμως, συνεχίζονται πολύ μετά την υποχώρηση του νερού. Όταν μια γυναίκα δεν έχει ιδιοκτησία στο όνομά της, είναι πολύ πιο δύσκολο να διεκδικήσει αποζημίωση. Όταν εργάζεται άτυπα ή στην οικογενειακή καλλιέργεια, η απώλεια της δουλειάς της δεν θα καταγραφεί ποτέ επίσημα. Και όταν μετακινείται σε έναν καταυλισμό χωρίς επαρκή ασφάλεια, η ίδια η καθημερινότητα γίνεται επικίνδυνη.
Η κλιματική κρίση κλείνει και τα σχολεία
Οι ακραίες θερμοκρασίες, οι πλημμύρες και οι κυκλώνες δεν καταστρέφουν μόνο σπίτια και καλλιέργειες. Διακόπτουν και την εκπαίδευση.
Μέσα στο 2024, τουλάχιστον 242 εκατομμύρια μαθητές σε 85 χώρες έχασαν μαθήματα εξαιτίας ακραίων κλιματικών φαινομένων, σύμφωνα με την πρώτη παγκόσμια καταγραφή της UNICEF. Οι καύσωνες αποτέλεσαν τη συχνότερη αιτία, ενώ το Αφγανιστάν, το Μπανγκλαντές, η Μοζαμβίκη, το Πακιστάν και οι Φιλιππίνες βρέθηκαν μεταξύ των χωρών που επηρεάστηκαν περισσότερο.
Η UNICEF δεν διαθέτει παγκόσμια στοιχεία που να δείχνουν πόσα από αυτά τα παιδιά ήταν κορίτσια. Είναι γνωστό, όμως, ότι σε αρκετές περιοχές η προσωρινή διακοπή του σχολείου δεν έχει τις ίδιες συνέπειες για όλους.
Όταν μια οικογένεια χρειάζεται κάποιον να συλλέγει νερό, να φροντίζει τα μικρότερα παιδιά ή να βοηθά περισσότερο στο σπίτι, συνήθως στρέφεται πρώτα στις κόρες. Και όσο περισσότερο μένει ένα κορίτσι εκτός σχολείου, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να μην επιστρέψει ποτέ.
Στο Κέρας της Αφρικής, η παρατεταμένη ξηρασία ανάγκασε οικογένειες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους αναζητώντας νερό, τροφή και βοσκοτόπια. Μαζί τους μετακινήθηκαν και εκατομμύρια παιδιά, χάνοντας την επαφή με το σχολείο.
Για αρκετά κορίτσια, η συνέχεια δεν ήταν μια καινούργια σχολική αίθουσα, αλλά ένας γάμος που δεν επέλεξαν.
Όταν η ξηρασία οδηγεί σε παιδικούς γάμους
Στις περιοχές της Αιθιοπίας που επλήγησαν περισσότερο από τη χειρότερη ξηρασία των τελευταίων δεκαετιών, οι αναφορές παιδικών γάμων αυξήθηκαν κατά μέσο όρο κατά 119% σε έναν χρόνο.
Η UNICEF κατέγραψε περιπτώσεις κοριτσιών ακόμη και 12 ετών που αναγκάστηκαν να παντρευτούν. Για οικογένειες που είχαν χάσει τα ζώα, τις καλλιέργειες και το μοναδικό τους εισόδημα, ο γάμος μιας κόρης ήταν ένας τρόπος να εξασφαλιστεί προίκα ή απλώς να υπάρχει ένα λιγότερο στόμα για να τραφεί.
Κάπως έτσι, μια περίοδος χωρίς βροχή μπορεί να καθορίσει ολόκληρη τη ζωή ενός κοριτσιού: να το απομακρύνει από το σχολείο, να το οδηγήσει σε έναν πρόωρο γάμο και να περιορίσει για πάντα την οικονομική και προσωπική του ανεξαρτησία.
Σε πολλές περιοχές του κόσμου, η συλλογή νερού παραμένει κυρίως γυναικεία ευθύνη. Όταν μια πηγή στερεύει, η ανάγκη δεν εξαφανίζεται, απλώς μεγαλώνει η διαδρομή. Οι γυναίκες και τα κορίτσια περπατούν περισσότερο, μεταφέρουν μεγαλύτερο βάρος και περνούν περισσότερες ώρες μακριά από το σπίτι ή το σχολείο. Η καθημερινή αναζήτηση νερού περιορίζει τον χρόνο που μπορούν να διαθέσουν στην εκπαίδευση, στην αμειβόμενη εργασία και στην ξεκούραση, ενώ αυξάνει την έκθεσή τους σε παρενόχληση και βία.
Όταν, αντίθετα, οι πλημμύρες μολύνουν το διαθέσιμο νερό, αυξάνονται οι λοιμώξεις και οι ασθένειες. Τη φροντίδα των παιδιών, των ηλικιωμένων και των υπόλοιπων ανθρώπων που αρρωσταίνουν αναλαμβάνουν και πάλι κυρίως οι γυναίκες. Η κλιματική κρίση προσθέτει ακόμη περισσότερη εργασία σε μια καθημερινότητα ήδη γεμάτη από δουλειές που σπάνια καταγράφονται και ποτέ δεν πληρώνονται.
Οι εγκυμοσύνες δεν σταματούν μπροστά σε μια καταστροφή
Όταν πλημμυρίζει ένα νοσοκομείο ή ένας δρόμος, η πρόσβαση σε ιατρική φροντίδα μπορεί να διακοπεί από τη μία στιγμή στην άλλη. Οι υψηλές θερμοκρασίες αποτελούν από μόνες τους κίνδυνο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί ότι οι πρόωροι τοκετοί αυξάνονται κατά τη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα, ενώ η ατμοσφαιρική ρύπανση συνδέεται με υπέρταση στην εγκυμοσύνη, χαμηλό βάρος γέννησης και προβλήματα στην ανάπτυξη του εμβρύου.
Μετά από μια πλημμύρα ή έναν κυκλώνα, οι γυναίκες μπορεί να χρειαστεί να γεννήσουν σε προσωρινά καταλύματα, χωρίς καθαρό νερό ή με περιορισμένη βοήθεια από εξειδικευμένο προσωπικό. Το 2022, στο Πακιστάν, περίπου 650.000 έγκυες βρέθηκαν αντιμέτωπες με αυτές τις συνθήκες λόγω των βροχοπτώσεων που βύθισαν μεγάλα τμήματα της χώρας κάτω από το νερό.
Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά η διευθύντρια του Ταμείου των Ηνωμένων Εθνών για τον Πληθυσμό, Natalia Kanem, «όταν ξεσπά μια κρίση, οι γυναίκες δεν σταματούν να μένουν έγκυες και να γεννούν».
Δεν γνωρίζουμε πάντα πόσες γυναίκες χάνονται
Παρά τις συχνές αναφορές ότι οι γυναίκες επηρεάζονται περισσότερο από τις κλιματικές καταστροφές, τα διαθέσιμα στοιχεία έχουν μεγάλα κενά. Σε πολλές περιοχές, οι θάνατοι από ασιτία, λοιμώξεις ή επιπλοκές της εγκυμοσύνης δεν καταγράφονται με ακρίβεια. Ακόμη και όταν καταγράφονται, τα δεδομένα δεν αναλύονται πάντα ανά φύλο, ηλικία και οικονομική κατάσταση.
Γι’ αυτό δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πόσες περισσότερες γυναίκες πέθαναν από πείνα μετά από μια συγκεκριμένη ξηρασία ή από λοιμώξεις έπειτα από μια πλημμύρα. Αυτό που μπορούμε να δούμε είναι ο μηχανισμός: μικρότερο εισόδημα, περιορισμένη πρόσβαση στην υγεία, περισσότερη εργασία φροντίδας, δυσκολότερη μετακίνηση και αυξημένη έκθεση στη βία.
Η απουσία δεδομένων δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν υπάρχει. Σημαίνει ότι πολλές από τις συνέπειές του παραμένουν αόρατες. Δείχνει, επίσης, πόσο καθοριστικές μπορούν να γίνουν οι κοινωνικές ανισότητες τη στιγμή μιας κρίσης.
¹ Janoš, T., Quijal-Zamorano, M., Shartova, N. et al. Heat-related mortality in Europe during 2024 and health emergency forecasting to reduce preventable deaths. Nat Med 31, 4065–4074 (2025). https://doi.org/10.1038/s41591-025-03954-7