H ντροπή για το αίμα της περιόδου είναι κάτι που βιώνουν οι γυναίκες από πολύ νεαρή ηλικία. Σερβιέτες κρύβονται ένοχα σε τσέπες, λεκέδες από αίμα στο παντελόνι αντιμετωπίζονται πολύ διαφορετικά από έναν λεκέ από κέτσαπ στο T-shirt, το αίμα της περιόδου στις διαφημίσεις για σερβιέτες και ταμπον είναι συχνά μπλε και μέσα στα χρόνια έχουμε εφεύρει μια ντουζίνα «ψευδώνυμα» για να αποφύγουμε να πούμε την «ένοχη» φράση «Έχω περίοδο».
Είναι πολλές οι φωνές που τα τελευταία χρόνια εργάζονται για να ανατραπεί αυτό το ταμπού αλλά οι αιώνες ιστορίας που αντιμετώπιζαν την περίοδο σαν κάτι βρώμικο, απεχθές και ντροπιαστικό έχουν ποτίσει βαθιά τις συνειδήσεις και έχουν επηρεάσει ακόμη και την επιστήμη της ιατρικής. Τα καλά νέα είναι ότι τα τελευταία χρόνια, το αίμα της περιόδου αρχίζει να αναγνωρίζεται σαν ένας κρυμμένος και παραγνωρισμένος θησαυρός που η ιατρική ξεκινά να ανακαλύπτει.
Για μεγάλο μέρος της ιστορίας, η περίοδος θεωρούνταν ακάθαρτη, επικίνδυνη ή αποκρουστική. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Ρωμαίος φυσικός φιλόσοφος ισχυριζόταν χαρακτηριστικά ότι ακόμη και η εγγύτητα με το αίμα της περιόδου μπορούσε να ξινίσει το κρασί, να καταστρέψει τις σοδειές και να κάνει τις μέλισσες να εγκαταλείψουν τις κυψέλες τους. Στη δεκαετία του 1920, ο ουγγρικής Αμερικανός παιδίατρος Μπέλα Σικ προώθησε την ιδέα της «μενοτοξίνης», μιας υποτιθέμενης ουσίας που εκκρίνουν οι γυναίκες κατά την περίοδο και η οποία μπορούσε να μαράνει λουλούδια, ακόμη και να βλάψει τα παιδιά μέσω του θηλασμού. Η θεωρία των μενοτοξινών παρέμεινε στη επιστημονική βιβλιογραφία για δεκαετίες αναφερόμενη σε επιστημονικά περιοδικά μέχρι και τη δεκαετία του ’70.
Για χρόνια, το αίμα της περιόδου αντιμετωπιζόταν ως απόβλητο αντί να μελετηθεί ως ένα δυνητικά ισχυρό διαγνωστικό εργαλείο. Ακόμη και τις τελευταίες δεκαετίες, οι επιστημονικές δημοσιεύσεις στο PubMed περιλαμβάνουν μόλις 400 άρθρα για το αίμα της περιόδου σε σύγκριση με περισσότερα από 15.000 που αναφέρονται στο σπέρμα. Η Δρ Σάρα Νασέρι, συνιδρύτρια και CEO της femtech startup Qvin με έδρα την Καλιφόρνια που ειδικεύεται στην μελέτη του αίματος της περιόδου δημιούργησε την πρώτη εγκεκριμένη από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ διαγνωστική σερβιέτα. Όπως ανέφερε σε άρθρο της διαδικτυακής πλατφόρμας του BBC ένας άντρας συνάδελφος της χαρακτήρισε την έρευνά της «αηδιαστική». Τα δείγματα με τα οποία εκείνος εργαζόταν; Κόπρανα.
Το αίμα της περιόδου τραβάει επιτέλους την κλινική προσοχή
Τα δείγματα ούρων εξετάζονται από γιατρούς ήδη από τη βαβυλωνιακή και σουμεριακή εποχή, πριν από περίπου 6.000 χρόνια. Τα κόπρανα και το φλεβικό αίμα ακολούθησαν έναν και δύο αιώνες αργότερα αντίστοιχα. Το αίμα της περιόδου, ωστόσο, δεν έχει λάβει ποτέ ανάλογη κλινική προσοχή. Κι όμως, πρόκειται για ένα σύνθετο βιολογικό υγρό που αποτελείται από πρωτεΐνες, ορμόνες, βακτήρια, ενδομητρικό ιστό και κύτταρα που αποβάλλονται από τον κόλπο, τον τράχηλο, τις σάλπιγγες και τις ωοθήκες. Όπως αναφέρει η Κριστίν Μετζ, καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Ιατρικής Έρευνας Feinstein, «το αίμα της περιόδου είναι ένα προφανές βιολογικό δείγμα που έχει πλήρως παραμεληθεί. Θεωρείται απόβλητο, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας πραγματικός θησαυρός».
Το αίμα της περιόδου είναι ένα προφανές βιολογικό δείγμα που έχει πλήρως παραμεληθεί. Θεωρείται απόβλητο, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένας πραγματικός θησαυρός
«Με το αίμα της περιόδου αποκτάς πρόσβαση σε τύπους κυττάρων που δεν μπορείς να ανιχνεύσεις στο αίμα, το σάλιο ή άλλα δείγματα», προσθέτει η Ridhi Tariyal, συνιδρύτρια και CEO της healthtech start up NextGen Jane. «Είναι ουσιαστικά μια φυσική βιοψία που σου προσφέρει εικόνα για τα αναπαραγωγικά όργανα». Η εταιρεία από την ίδρυσή της το 2014 αποστέλλει ειδικά σχεδιασμένα βαμβακερά ταμπόν σε εθελόντριες και έχει αναλύσει περισσότερα από 2.000 δείγματα αίματος περιόδου από πάνω από 330 γυναίκες.
Οι ερευνητές της εταιρείας έχουν διαπιστώσει ότι το αίμα της περιόδου μπορεί να περιέχει βιοδείκτες για παθήσεις όπως ινομυώματα, καρκίνο τραχήλου της μήτρας, HPV, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, αδενομύωση και την ενδομητρίωση. Με την ενδομητρίωση να επηρεάζει περίπου 1 στις 10 γυναίκες παγκοσμίως και συχνά να χρειάζονται 7 έως 10 χρόνια για να διαγνωστεί. η εξέταση του εμμηνορροϊκού αίματος θα μπορούσε να επιτρέψει μια πιο έγκαιρη, ταχύτερη και λιγότερο επεμβατική διάγνωση.
Επιπλέον το αίμα της περιόδου μπορεί στο μέλλον να βοηθήσει στον εντοπισμό ανοσολογικών παθήσεων, όπως ο υποθυρεοειδισμός ή ο υπερθυρεοειδισμός, κατά τις οποίες ο θυρεοειδής αδένας του σώματος εκκρίνει είτε πολύ λίγες είτε υπερβολικές ποσότητες των ορμονών που ρυθμίζουν τον μεταβολισμό, της θυροξίνης και της τριιωδοθυρονίνης. «Τυχαίνει οι γυναίκες με ενδομητρίωση να εμφανίζουν συχνά και κάποια αυτοάνοση πάθηση», λέει η Tariyal. Καθώς το γυναικείο σώμα μεταβαίνει από φάσεις φλεγμονής σε φάσεις επούλωσης χωρίς ουλές κατά τη διάρκεια του εμμηνορροϊκού κύκλου, η μελέτη του αίματος της περιόδου θα μπορούσε να προσφέρει ένα νέο μοντέλο για τη μελέτη ασθενειών, όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο λύκος και η σκλήρυνση κατά πλάκας, λέει η Tariyal.
Η αναγεννητική δύναμη του αίματος της περιόδου
Και οι δυνατότητες δεν σταματούν στη διάγνωση. Το ενδομήτριο αναδομείται εκατοντάδες φορές (περίπου 400 φορές στη ζωή μιας μέσης γυναίκας) χωρίς ουλές, αποτελώντας ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα αναγέννησης στο ανθρώπινο σώμα. Οι επιστήμονες μελετούν τα βλαστοκύτταρα και το πλάσμα του αίματος της περιόδου για τις επουλωτικές τους ιδιότητες, συμπεριλαμβανομένης της ταχύτερης επούλωσης τραυμάτων σε εργαστηριακά μοντέλα. Έχουν διαπιστώσει ότι τα βλαστοκύτταρα του αίματος της περιόδου μοιάζουν με εκείνα του μυελού των οστών, αλλά συλλέγονται πιο εύκολα και ενδέχεται να είναι ακόμη πιο αποτελεσματικά. Μάλιστα, το αίμα της περιόδου μπορεί να περιέχει 2 έως 4 φορές περισσότερα βλαστοκύτταρα από αντίστοιχη ποσότητα μυελού των οστών, γεγονός που το καθιστά ένα πολλά υποσχόμενο εργαλείο για μελλοντικές θεραπείες.
Τα αποτελέσματα ήδη τραβούν την προσοχή. Σε εργαστηριακές μελέτες, το πλάσμα που προέρχεται από αίμα της περιόδου βοήθησε τα τραύματα να επουλωθούν σημαντικά πιο γρήγορα από το πλάσμα αίματος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα κύτταρα του δέρματος πέτυχαν πλήρη επούλωση του τραύματος μέσα σε 24 ώρες. Αυτό που κάποτε θεωρούνταν απόβλητο ίσως τελικά κρύβει ενδείξεις για μερικές από τις πιο συναρπαστικές ανακαλύψεις της ιατρικής. Γι’ αυτό η δρ. Νασέρι αποκαλεί το αίμα της περιόδου «την πιο παραγνωρισμένη ευκαιρία στην ιατρική έρευνα».
Η έρευνα της NextGen Jane έχει αναδείξει συνδέσεις ανάμεσα στην υγεία της μήτρας και τη γήρανση. «Είναι πρώιμα δεδομένα», λέει η Tariyal, αλλά υπάρχει σαφής τάση ανάμεσα στη μείωση των οιστρογόνων στο σώμα, που αποτελεί και τον ορισμό της γήρανσης, και στην εμμηνόρροια.
Μπορεί μια σερβιέτα περιόδου να κάνει διάγνωση;
Το αίμα της περιόδου έχει επίσης αποδειχθεί χρήσιμο για την ανίχνευση του διαβήτη. Σε μελέτες του 2021 και του 2024, ερευνητές από την Qvin διαπίστωσαν ότι η μέση περιεκτικότητα σακχάρου στο αίμα που συλλέγεται κατά την έμμηνο ρύση αντανακλά με αξιοπιστία τα επίπεδα γλυκόζης σε ολόκληρο τον οργανισμό. Τα ευρήματά τους άνοιξαν τον δρόμο για το πρώτο και μοναδικό εγκεκριμένο από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ τεστ σακχάρου με χρήση αίματος περιόδου το 2024. Μια σερβιέτα που ονομάζουν Q-Pad, η οποία διαθέτει αφαιρούμενη ταινία συλλογής αίματος, την οποία οι χρήστες στέλνουν στα εργαστήρια της Qvin για ανάλυση.
Η Qvin έχει επίσης δείξει, σε μελέτη του 2022 που πραγματοποιήθηκε στην Ταϊλάνδη, ότι τα δείγματα που συλλέγονται με τη δική της ειδική σερβιέτα ήταν πιο αποτελεσματικά στην ανίχνευση υψηλού κινδύνου στελεχών του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV), που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, σε σύγκριση με το παραδοσιακό τεστ Παπ. Μια ευρύτερη κλινική δοκιμή για την επιβεβαίωση αυτών των ευρημάτων βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε εξέλιξη στις ΗΠΑ.
Και όσο οι επιστήμονες ερευνούν τις δυνατότητες του αίματος της περιόδου και τα οφέλη που μπορεί να έχει για την υγεία σαν διαγνωστικό μέσο, ταυτόχρονα το αίμα της περιόδου διεκδικεί τη θέση του σαν μια σωματική λειτουργία σαν όλες τις άλλες που καμία σχέση δεν έχει με το αίσθημα της ντροπής.