Η Γκλόρια Στάινεμ, η πρωτοπόρος του «δεύτερου κύματος» του αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος, η δημοσιογράφος και συγγραφέας που αφιέρωσε τη ζωή της στον αγώνα για τα πολιτικά και αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών και την ισότητα των φύλων έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 92 ετών.
Το ίδρυμά της με μία ανάρτηση στο Instagram ανακοίνωσε ότι η Γκλόρια Στάινεμ «απεβίωσε στο σπίτι της στη Νέα Υόρκη την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου έχοντας δίπλα της ανθρώπους που την αγάπησαν».
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας της, η Στάινεμ ξεχώρισε για την αφοπλιστική της ειλικρίνεια και τον μεταδοτικό της λόγο που ενέπνεε και συσπείρωνε τις γυναίκες που επιζητούσαν μια αλλαγή στη ζωή τους.
Είμαστε οι γυναίκες που οι γονείς μας, μας έλεγαν να μην γίνουμε και νιώθουμε υπερήφανες.
Με τα χαρακτηριστικά γυαλιά αεροπόρου και τα μακριά μαλλιά με τις ξανθές ανταύγειες της – τα οποία η ίδια θεωρούσε επαναστατικά τη δεκαετία του ’70 – η Στάινεμ λοιδορήθηκε για τη στιλιζαρισμένη και φωτογενή εξωτερική εμφάνισή της, τόσο από άνδρες όσο και από γυναίκες.
Ξεκίνησε την καριέρα της ως δημοσιογράφος στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια συνίδρυσε το περιοδικό «Ms.», ένα από τα πρώτα έντυπα που επικεντρώθηκαν σε γυναικεία θέματα πέρα από τα οικιακά και την ομορφιά. Τη δεκαετία του 1970, υπήρξε ένθερμη ακτιβίστρια για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών. Η ίδια είχε κάνει άμβλωση στο Λονδίνο, όταν ήταν 22 ετών και χρόνια αργότερα χαιρέτισε την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ (1973) στην υπόθεση Roe v. Wade, η οποία κατοχύρωσε το συνταγματικό δικαίωμα των γυναικών στην άμβλωση. Τάχθηκε ανοιχτά υπέρ της νομιμοποίησης του γάμου μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, υπέρ των ίσων δικαιωμάτων και των ίσων αμοιβών για τις γυναίκες, ενώ αγωνίστηκε κατά της ενδοοικογενειακής βίας, του ακρωτηριασμού των γυναικείων γεννητικών οργάνων, της βιομηχανίας της πορνογραφίας και κατά της θανατικής ποινής.
Ο φεμινισμός δεν αφορούσε ποτέ την εξασφάλιση μιας θέσης εργασίας για μία μόνο γυναίκα. Αφορά το να γίνει η ζωή πιο δίκαιη για τις γυναίκες παντού. Δεν πρόκειται για τη διεκδίκηση ενός κομματιού της υπάρχουσας πίτας – είμαστε πάρα πολλές για κάτι τέτοιο. Πρόκειται για το φτιάξιμο μιας καινούργιας πίτας.
Από παιδί στις… περιοδείες
Η Γκλόρια Στάινεμ γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου του 1934 στο Τολίντο, πυκνοκατοικημένη πόλη της βορειοδυτικής πολιτείας Οχάιο των ΗΠΑ. Από παιδί συνήθισε να μην έχει μια σταθερή βάση αλλά να βρίσκεται σε κίνηση…
Στην αυτοβιογραφία της η Γκλόρια Στάινεμ αφιερώνει πολλές σελίδες για τη σχέση της και την ιδιαίτερη σύνδεση που είχε με τον πατέρα της, παρά το γεγονός ότι αυτός «εγκατέλειψε» την οικογένειά του για να ζήσει «ανέμελος» στην Καλιφόρνια, όταν εκείνη ήταν δέκα ετών και η μητέρα της ψυχικά ασθενής.
Ο Λίο Στάινεμ, ως πλανόδιος πωλητής παλαιών αντικειμένων, κάθε Φθινόπωρο «φόρτωνε» την οικογένειά του σ’ ένα τροχόσπιτο και διέσχιζαν τις ΗΠΑ από τις ανατολικές ακτές της Φλόριντα μέχρι τις δυτικές ακτές της Καλιφόρνια. Η Γκλόρια Στάινεμ, ως φεμινίστρια, ταξίδεψε πολύ μαζί με άλλες γυναίκες σε πούλμαν, σε βαν, σε αυτοκίνητα για να δώσει ομιλίες, για να διοργανώσει διαμαρτυρίες… όλα για το κίνημα.
Έζησα το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στον δρόμο… ταξιδεύοντας.
Ο Λίο Στάινεμ, ως μποέμ και ελεύθερο πνεύμα, περηφανευόταν που στη ζωή του δεν είχε ποτέ μια κανονική δουλειά και ήταν αφεντικό του εαυτού του. «Πόσο ωραίο είναι να μην γνωρίζεις τι σου ξημερώνει την επομένη μέρα;», έλεγε. Και η κόρη του, Γκλόρια, ξεκίνησε την καριέρα της ως «ανεξάρτητη δημοσιογράφος» (freelancer) και παρέμεινε πιστή στην εργασιακή ανεξαρτησία για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της.
Ο Λίο Στάινεμ σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστήχημα. Σύμφωνα με τη Στάινεμ ήταν ένας πατέρας και ένας άνδρας που τη μεταχειριζόταν πάντα ως ίση ζητώντας τη γνώμη της για όλα και παίρνοντάς τη στα σοβαρά σε μια δεκαετία σαν του ’50 που λίγοι πατεράδες το έκαναν!
Για την τελείως διαφορετική μητέρα της, η Γκλόρια Στάινεμ, έλεγε ότι την οδήγησε, χωρίς να το γνωρίζει, στον ακτιβισμό. Η Ρουθ, έλεγε η Γκλόρια Στάινεμ, παντρεύτηκε έναν άνθρωπο που ήταν ο ορισμός της οικονομικής ανευθυνότητας μόνο και μόνο επειδή την έκανε να γελάει. Ήταν, σύμφωνα με την Γκλόρια, μια πράξη επανάστασης της μητέρας της απέναντι στην αυστηρή και οπισθοδρομική μητέρα της. Ελκυόταν από εκείνον επειδή δεν ανησυχούσε για τίποτα. Βέβαια, το αποτέλεσμα ήταν να μείνει η ίδια μόνη της, να βυθιστεί στην κατάθλιψη και να βάλει την κόρη της στη θέση της φροντιστή. Ζώντας ωστόσο με τη μητέρα της στο Τολίντο, άρχισε να παρατηρεί όχι μόνο τις προσωπικές δυσκολίες της αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετώπιζε μια γυναίκα που προσπαθούσε να εργαστεί και να επιβιώσει. Παραδέχθηκε πολλά χρόνια αργότερα ότι δεν θέλησε ποτέ να αποκτήσει παιδιά επειδή είχε ήδη αποκτήσει ένα – τη μητέρα της.
Το άλμα ως «κουνελάκι» του Playboy
Για το «Watergate», οι άνδρες δημοσιογράφοι της «Washington Post» Μπομπ Γούντγουορντ και Καρλ Μπέρνσταϊν χρειάστηκαν έναν πληροφοριοδότη… «Βαθύ Λαρύγγι» για να αποκαλύψουν ένα τεράστιο σκάνδαλο και να βραβευτούν ως το εμβληματικό δίδυμο της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Εν αντιθέσει, η γυναίκα freelance δημοσιογράφος Γκλόρια Στάινεμ, η οποία διείσδυσε μόνη της, χωρίς πληροφοριοδότη στα άδυτά του κόσμου του Playboy του Χιου Χέφνερ, κέρδισε τον τίτλο… «πρώην Κουνελάκι».
Η Στάινεμ, 29 ετών τότε, εργάστηκε μυστικά για 11 ημέρες ως «κουνελάκι» του Playboy σε ρόλο σερβιτόρας στο κλαμπ του Χιου Χέφνερ για να δει «ιδίοις όμμασι» τις συνθήκες εργασίας των γυναικών που παρουσιάζονταν προς τα έξω και στα περίπτερα ως σύμβολα χλιδής και σεξουαλικής απελευθέρωσης. Το ρεπορτάζ «A Bunny’ s Tale» για το περιοδικό «Show» δεν έριξε απλά φως στη σεξιστική πραγματικότητα της αυτοκρατορίας Χέφνερ. Εστίασε στις χαμηλές αμοιβές, στην εκμετάλλευση και τη σωματική καταπόνηση των γυναικών, οι οποίες υπέφεραν φορώντας για ώρες στενούς κορσέδες και ψηλοτάκουνα.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Παρότι το αποκαλυπτικό ρεπορτάζ τής άνοιξε την πόρτα για συνεργασίες με τους «New York Times» και το «New York Magazine», οι αναθέσεις που λάμβανε αφορούσαν συχνά γυναικείες κάλτσες και τις τελευταίες τάσεις στα χτενίσματα. Το δε, συγκεκριμένο άρθρο χρησιμοποιήθηκε αμέτρητες φορές ως «πολεμοφόδιο» από όσους προσπαθούσαν να την απαξιώσουν ως φεμινίστρια γιατί ήταν μια γυναίκα όμορφη ακόμη κι ως «κουνελάκι».
«Ακόμη και σήμερα, όταν κάποιοι δεν με συμπαθούν, με συστήνουν ως ‘πρώην Κουνελάκι’ για να με μειώσουν», είχε δηλώσει στους New York Times το 2016. «Από την άλλη πλευρά, βελτίωσα πράγματι τις συνθήκες εργασίας για εκείνες τις γυναίκες».
Από το «μην εμπλέκεσαι με τις τρελές» στο Ms.
Έως το 1968 η Στάινεμ είχε αποκτήσει τη δική της στήλη στο New York Magazine, εστιάζοντας σε προοδευτικά κοινωνικά ζητήματα και στα δικαιώματα των γυναικών. Το άρθρο της «After Black Power, Women’s Liberation» (Μετά τη Μαύρη Δύναμη, η Γυναικεία Απελευθέρωση) της χάρισε πανεθνική αναγνώριση, καθιστώντας την το κεντρικό πρόσωπο του αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος στη δεκαετία του ‘70.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
«Ήμουν η μόνη γυναίκα εκεί, και οι άνδρες συνάδελφοί μου μου είπαν: ‘Μην μπλέκεσαι με αυτές τις τρελές γυναίκες. Έχεις δουλέψει σκληρά για να σε πάρουν σοβαρά’», είχε αναφέρει σε συνέντευξή της στη Ρέιτσελ Κουκ για τον Guardian το 2011. Έτσι, αποφάσισε να πάρει την κατάσταση στα χέρια της.
Το 1972, μαζί με την Ντόροθι Πίτμαν-Χιουζ και μια ομάδα φεμινιστριών, η Γκλόρια Στάινεμ εξέδωσε το «Ms.». Το πρώτο τότε περιοδικό που ιδρύθηκε από γυναίκες, διευθυνόταν αποκλειστικά από γυναίκες χωρίς ούτε ένα άρθρο για αντιρυτιδικές κρέμες, μυστικά για γρήγορες δίαιτες χωρίς κόπο, συμβουλές για ένα τέλειο σπίτι, προτάσεις για κέντημα και μόδα. Το «Ms.» ξεκίνησε ως ένθετο στο σώμα του «New York Magazine» με το υπογεγραμμένο από τη Στάινεμ κι άλλες 52 γυναίκες κεντρικό άρθρο: «Έχουμε κάνει Αμβλώσεις».
Ο παρουσιαστής ειδήσεων Χάρι Ρίζονερ -από τους επικριτές του εγχειρήματος – έδωσε στο περιοδικό έξι μήνες ζωής «πριν τους τελειώσουν αυτά που έχουν να πουν». Το πρώτο τεύχος εξαντλήθηκε μέσα σε μία εβδομάδα, συγκεντρώνοντας 26.000 συνδρομητές. Το περιοδικό συνεχίζει να εκδίδεται μέχρι σήμερα. Λαϊκά ο Ρίζονερ… πήγε κουβά.
«Πρέπει οπωσδήποτε να μάθουμε να μεγαλώνουμε τα αγόρια μας όπως τα κορίτσια μας»
Το 1978, ήρθε το άρθρο «γροθιά» με τίτλο «If Men Could Menstruate» (Αν οι άνδρες είχαν περίοδο). Η σατιρική της ματιά για το πώς θα άλλαζαν οι δομές εξουσίας, η πολιτική και η οικονομία αν οι άνδρες είχε εμμηνόρροια, μνημονεύεται μέχρι σήμερα στις συζητήσεις για τους έμφυλους ρόλους.
Από την άμβλωση στον ακτιβισμό
Το 1956 σε ηλικία 22 ετών η Γκλόρια Στάινεμ διέκοψε μια ανεπιθύμητη κύηση κι έναν καταδικασμένο αρραβώνα στο Λονδίνο. Ο γιατρός που έκανε την άμβλωση της είχε πει, σύμφωνα με το BBC: «Πρέπει να μου υποσχεθείς δύο πράγματα: Πρώτον, ότι δεν θα πεις σε κανέναν το όνομά μου. Δεύτερον, ότι θα κάνεις στη ζωή σου αυτό που πραγματικά θέλεις να κάνεις».
Δέκα χρόνια μετά σε μια συγκέντρωση όπου άλλες γυναίκες μοιράζονταν τις εμπειρίες τους κάνοντας άμβλωση στα κρυφά σε παράνομα ιατρεία, η Στάινεμ ενθαρρύνθηκε να αφηγηθεί τη δική της ιστορία. Η ίδια αναφέρεται σ’ εκείνη τη δημόσια κατάθεση εμπειριών ως μια «στιγμή φώτισης»… το κλικ της – τη στιγμή που συνειδητοποίησε ότι οι ΗΠΑ είχαν ανάγκη από ένα ευρύτερο κίνημα για τα γυναικεία αναπαραγωγικά δικαιώματα.
«Άκου, γλυκιά μου, αν οι άνδρες μπορούσαν να κυοφορήσουν, η άμβλωση θα ήταν ένα από τα ιερά μυστήρια».
Σχεδόν εν μια νυκτί, μετατράπηκε σε μαχητική υπερασπίστρια του δικαιώματος στην άμβλωση, εισάγοντας τον όρο «αναπαραγωγική ελευθερία» (reproductive freedom). Η διατύπωση αυτή πιστώνεται το ότι κατέστησε το θέμα πιο προσβάσιμο στον πολιτικό διάλογο και συνεχίζει να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.
Διοργάνωσε πορείες και εξελίχθηκε γρήγορα σε πόλο έλξης στις διαδηλώσεις, παρότι η ίδια παραδέχθηκε αργότερα ότι η ομιλία μπροστά σε τεράστια πλήθη τη «τρομοκρατούσε αφάνταστα».
Το δεύτερο κύμα του φεμινισμού αποκτούσε όλο και μεγαλύτερη δυναμική, με τη Στάινεμ να αποτελεί μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες του.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Μου έχουν αρνηθεί την εξυπηρέτηση σε δημόσια εστιατόρια, με έχουν διατάξει να εγκαταλείψω δημόσιους χώρους και μου έχουν αρνηθεί την ενοικίαση διαμερίσματος για τον σαφή και μοναδικό λόγο ότι είμαι γυναίκα.
«Δεν μπορώ να ζήσω σε αιχμαλωσία»
Η Γκλόρια Στάινεμ είχε πει κάποτε χαριτολογώντας: «Δεν μπορώ να ζήσω σε αιχμαλωσία», αναφερόμενη στην έλλειψη ενδιαφέροντός της για τον γάμο. Παρόλα αυτά, διατηρούσε μια έντονη προσωπική ζωή με αρκετούς πλούσιους και διάσημους εργένηδες, δίνοντας στους επικριτές της επιπλέον τροφή.
Ανάμεσά τους ήταν ο Φρανκ Τόμας (επικεφαλής του Ιδρύματος Ford), ο σκηνοθέτης Μάικ Νίκολς και ο ολυμπιονίκης του δεκάθλου Ρέιφερ Τζόνσον. «Ήμουν πάντα εκείνη που κατηγορούσαν ότι χρησιμοποιεί τους άνδρες, ότι είναι υπερβολικά σεξουαλική. Κάποιος μου έστειλε κάποτε μια γελοιογραφία μιας ταφόπλακας που έγραφε: ‘Επιτέλους κοιμάται μόνη’», είχε γράψει.
Ωστόσο, το 2000, σε ηλικία 66 ετών, παντρεύτηκε τον Ντέιβιντ Μπέιλ, επιχειρηματία και ακτιβιστή για το περιβάλλον με καταγωγή από τη Νότια Αφρική, και πατέρα του ηθοποιού Κρίστιαν Μπέιλ.
Εκείνη την εποχή, ο γάμος προκάλεσε έκπληξη έως και απογοήτευση σε ορισμένες φεμινίστριες, οι οποίες παρακολουθούσαν για χρόνια τις έντονες διαμάχες της Στάινεμ σχετικά με τους νόμους περί γάμου. Η ίδια εξήγησε ότι οι νόμοι αυτοί είχαν πλέον αλλάξει: «Αν είχα παντρευτεί όταν ‘έπρεπε’ να παντρευτώ, θα είχα χάσει το όνομά μου, τη νομική μου κατοικία, την πιστοληπτική μου ικανότητα, πολλά από τα πολιτικά μου δικαιώματα. Αυτό δεν ισχύει πια. Είναι δυνατόν να κάνεις έναν ισότιμο γάμο».
Ο Μπέιλ έφυγε από τη ζωή τρία χρόνια αργότερα από λέμφωμα στον εγκέφαλο. Η ίδια η Στάινεμ είχε τη δική της περιπέτεια με την υγεία της το 1986, όταν διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού και υποβλήθηκε σε ογκοεκτομή.
«Τόσα πολλά ακόμα να γίνουν»
Η Γκλόρια Στάινεμ είχε δηλώσει κάποτε ότι ήθελε να ζήσει μέχρι τα 100 επειδή «υπάρχουν τόσα πολλά ακόμα να γίνουν».
Το 2008, τάχθηκε υπέρ προεδρικής υποψηφιότητας της Χίλαρι Κλίντον, δηλώνοντας καυστικά: “Ο Ομπάμα δεν έχει ανάγκη τη δική μου βοήθεια για να κερδίσει. Η Χίλαρι Κλίντον όμως μπορεί να τη χρειαστεί για να μην ηττηθεί.”»
Η πρώην υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ και προεδρική υποψήφια το 2016, Χίλαρι Κλίντον μίλησε στην εκπομπή CBS Mornings μία ημέρα μετά τον θάνατό της Γκλόρια Στάινεμ. Είπε: «Ήταν μία από τις αρχιτεκτόνισσες του οικοδομήματος της γυναικείας ισότητας – εννοώ, ότι ήταν μία από εκείνες που γκρέμισε τα εμπόδια ώστε οι νέες γυναίκες να μπορούν να συμμετέχουν όπου τις οδηγεί το ταλέντο και η σκληρή τους δουλειά. Η Γκλόρια ήταν φύσει μια αισιόδοξη. Ο ακτιβισμός της ήταν ριζωμένος στην αισιοδοξία της, κι αυτό είναι μια ηθική επιλογή, την οποία έκανε κάθε μέρα».
Το 2013 τιμήθηκε με την ανώτατη πολιτική διάκριση των ΗΠΑ, το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας, από τον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα, ο οποίος εξήρε τη συμβολή της στο να αποκτήσουν περισσότερες γυναίκες «τον σεβασμό και τις ευκαιρίες που τους αξίζουν».
Το 2024 γιόρτασε τα 90ά της γενέθλια. Ζούσε μόνη στη Νέα Υόρκη, γεμάτη ικανοποίηση από το γεγονός ότι το περιοδικό Ms. συνεχίζει την έκδοσή του.
Το μυστικό της ζωής δεν βρίσκεται στον έλεγχο όσων μας συμβαίνουν, αλλά στην αξιοποίησή τους.
Θα μνημονεύεται πάντα επειδή έδωσε βήμα και ένταση στη φωνή των γυναικών με τρόπο που τα καθεστωτικά μέσα ενημέρωσης της εποχής είτε δεν μπορούσαν, είτε δεν ήθελαν να κάνουν. Και, πράττοντας αυτό, άλλαξε οριστικά το τοπίο και τη γλώσσα των γυναικείων δικαιωμάτων στην Αμερική.