Για κάποιους ο Σεπτέμβριος σηματοδοτεί το τέλος των διακοπών και την επιστροφή στη δουλειά, για κάποιους μια νέα αρχή, για άλλους το άνοιγμα των σχολείων. Για τις εργαζόμενες μητέρες πολύ συχνά όλα αυτά μαζί. Για την ακρίβεια, υπάρχει μια πολύ συγκεκριμένη στιγμή, κάπου ανάμεσα στο τέλος των διακοπών και στο πρώτο σχολικό κουδούνι, που ο Σεπτέμβρης παύει να είναι απλώς ένας μήνας και μεταμορφώνεται σε οικογενειακό project με αυστηρά deadlines.
Πρέπει να αγοραστούν σχολικά, να ελεγχθούν ρούχα και παπούτσια, να φτιαχτούν οι ντουλάπες, να συμπληρωθούν αιτήσεις και υπεύθυνες δηλώσεις, να βρεθούν βεβαιώσεις, να γίνουν επισκέψεις σε γιατρούς, να οργανωθούν μετακινήσεις, δραστηριότητες και φροντιστήρια. Να αποθηκευτούν τηλέφωνα, να μπουν ημερομηνίες στο ημερολόγιο, να διαβαστούν ανακοινώσεις και να απαντηθούν μηνύματα στις ομαδικές συνομιλίες.
Και, βέβαια, κάποιος πρέπει να γνωρίζει ποια μέρα το παιδί (ή τα παιδιά) έχει γυμναστική, πότε σχολάει, πότε ξεκινάει το ολοήμερο και τι χρειάζεται και αν η εγγραφή στα αγγλικά έγινε τελικά ή περιμένει ακόμα στα ανοιχτά tabs του browser.
Και, πριν ακόμη ανοίξουν τα σχολεία, κάποιος πρέπει να βρειί μια λύση για το πού θα βρίσκονται τα παιδιά τις ημέρες που και οι δύο γονείς έχουν ήδη επιστρέψει στη δουλειά – ειδικά όταν δεν υπάρχουν διαθέσιμοι παππούδες, συγγενείς ή κάποιο άλλο «υποστηρικτικό χωριό».
Στις περισσότερες οικογένειες αυτός ο «κάποιος» εξακολουθεί να είναι η μαμά. Ακόμα κι αν είναι εργαζόμενη.
Η επιστροφή στα σχολεία έχει και τη δική της αόρατη εργασία
Δεν πρόκειται μόνο για τις δουλειές που φαίνονται. Η αγορά των τετραδίων, για παράδειγμα, είναι η τελική πράξη και μπορεί κάλλιστα να την κάνει και ο πατέρας, ο σύντροφος, η γιαγιά. Πριν από αυτήν, όμως, κάποιος έχει πάρει τη λίστα από το σχολείο, την έχει διαβάσει, έχει ελέγξει τι υπάρχει ήδη στο σπίτι, έχει θυμηθεί ότι χρειάζονται ετικέτες με το όνομα του παιδιού, έχει σημειώσει μέχρι πότε πρέπει να αγοραστούν όλα και έχει υπολογίσει πότε μπορεί να πάει για ψώνια.
Αυτή η διαδικασία περιγράφεται συχνά ως mental load, δηλαδή νοητικό ή οργανωτικό φορτίο. Περιλαμβάνει όχι μόνο την εκτέλεση μιας δουλειάς, αλλά και όλα όσα προηγούνται: την πρόβλεψη μιας ανάγκης, τον σχεδιασμό, τη λήψη αποφάσεων, την ανάθεση και την παρακολούθηση μέχρι να ολοκληρωθεί.
Ο Σεπτέμβριος συγκεντρώνει δεκάδες τέτοιες μικρές διαδικασίες μέσα σε λίγες ημέρες. Γι’ αυτό και η έναρξη της σχολικής χρονιάς μπορεί να μοιάζει με δεύτερη δουλειά – χωρίς ωράριο, χωρίς αμοιβή και χωρίς τη δυνατότητα να κλείσεις τον υπολογιστή στο τέλος της ημέρας.
Γιατί το mental load αυξάνεται τον Σεπτέμβριο
Το συναίσθημα αυτό δεν είναι απλώς μια εντύπωση ή μια αφορμή για τις εργαζόμενες μαμάδες να γκρινιάξουν. Σε έρευνα της Ipsos που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2026, με τη συμμετοχή 1.001 μητέρων στον Καναδά, το 68% δήλωσε ότι το νοητικό του φορτίο αυξάνεται την περίοδο της επιστροφής στα σχολεία.
Το 92% των γυναικών που συμμετείχαν αισθανόταν υπεύθυνο για την παρακολούθηση των περισσότερων οικογενειακών υποχρεώσεων, ενώ το 86% περιέγραψε τον εαυτό του ως διαρκώς «σε επιφυλακή». Παράλληλα, το 71% ανέφερε ότι έχει την κύρια ευθύνη για τον συντονισμό των σχολικών θεμάτων των παιδιών.
Αντίστοιχα, αμερικανική έρευνα της Ipsos για το Kids Mental Health Foundation, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2025 σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 1.015 γονέων, έδειξε ότι το 40% βιώνει μεγαλύτερο στρες κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Από όσους δήλωσαν αυξημένο φορτίο, το 63% ανέφερε ως βασική αιτία τη διαχείριση των σχολικών προγραμμάτων και της καθημερινής ρουτίνας. Οι μητέρες ήταν, μάλιστα, πιθανότερο να δηλώσουν αυξημένο άγχος σε σύγκριση με τους πατέρες: 46% έναντι 32%.
Τα στοιχεία προέρχονται από διαφορετικές χώρες και δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στην ελληνική πραγματικότητα. Περιγράφουν, όμως, μια εμπειρία που αναγνωρίζουν πολλές εργαζόμενες μητέρες και στην Ελλάδα: η επιστροφή στο δικό τους επαγγελματικό πρόγραμμα συμπίπτει με την ανάγκη να οργανώσουν από την αρχή ολόκληρη την καθημερινότητα της οικογένειας.
View this post on Instagram
Δεν είναι μόνο τι κάνεις, αλλά ότι πρέπει να το θυμάσαι
Η ανισότητα γίνεται εντονότερη όταν εξετάζεται όχι μόνο ποιος εκτελεί τις πρακτικές δουλειές, αλλά ποιος έχει την ευθύνη να τις σκέφτεται. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Archives of Women’s Mental Health¹, σε δείγμα 322 μητέρων μικρών παιδιών που βρίσκονταν σε ετερόφυλες σχέσεις, διαπίστωσε ότι οι γυναίκες αναλάμβαναν κατά μέσο όρο το 73% της νοητικής εργασίας του νοικοκυριού και το 64% των πρακτικών εργασιών. Το μεγαλύτερο μερίδιο νοητικού φορτίου συνδέθηκε επίσης με περισσότερο στρες, εξουθένωση, καταθλιπτικά συμπτώματα και χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σχέση.
Η διαφορά είναι ουσιαστική. Ένας γονέας μπορεί να αναλάβει να πάει το παιδί σε μια δραστηριότητα, αλλά ο άλλος να έχει προηγουμένως εντοπίσει τη δραστηριότητα, επικοινωνήσει με τον υπεύθυνο, συμπληρώσει την αίτηση, πληρώσει τη συνδρομή, αγοράσει τον απαραίτητο εξοπλισμό και θυμίσει την ώρα αναχώρησης.
Η μετακίνηση μοιράστηκε. Η ευθύνη, όχι απαραίτητα.
Στην Ελλάδα το έδαφος είναι ήδη άνισο
Τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία δείχνουν ότι η ανισότητα δεν αρχίζει τον Σεπτέμβριο. Απλώς τότε γίνεται πιο ορατή.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για τη χρήση του χρόνου², τα οποία βασίζονται σε δεδομένα που συγκεντρώθηκαν από το 2008 έως το 2015, η Ελλάδα παρουσίαζε μία από τις μεγαλύτερες διαφορές στην Ευρώπη ως προς τον χρόνο που αφιερώνουν γυναίκες και άνδρες στη φροντίδα του σπιτιού και της οικογένειας. Ανάμεσα σε όσους ασχολούνταν καθημερινά με τέτοιες εργασίες, οι γυναίκες αφιέρωναν δύο ώρες και 21 λεπτά περισσότερο από τους άνδρες.
Πρόκειται για παλαιότερα δεδομένα, τα οποία πιθανόν να μην αποτυπώνουν ακριβώς τη σημερινή κατάσταση. Υπενθυμίζουν, ωστόσο, ότι η σχολική οργάνωση προστίθεται σε μια ήδη άνιση κατανομή της απλήρωτης φροντίδας και της οικιακής εργασίας.
Και μέχρι να ανοίξουν τα σχολεία, ποιος κρατά τα παιδιά;
Υπάρχει και ένα πρακτικό πρόβλημα που συνήθως κρύβεται πίσω από τη συζήτηση για την επιστροφή στη σχολική καθημερινότητα: οι άδειες των εργαζόμενων γονέων συχνά τελειώνουν πριν ξεκινήσουν τα σχολεία, οι παιδικοί σταθμοί και οι εξωσχολικές δραστηριότητες.
Για τις οικογένειες που έχουν κοντά παππούδες, συγγενείς ή φίλους με διαθέσιμο χρόνο, αυτές οι ημέρες μπορεί να καλυφθούν ευκολότερα. Όταν, όμως, δεν υπάρχει αυτό το «υποστηρικτικό χωριό», ξεκινά ακόμη ένας γύρος οργάνωσης: αναζήτηση babysitter, συνεννόηση με άλλους γονείς, εναλλάξ τηλεργασία ή άδεια, αλλαγές στα ωράρια και καθημερινές μετακινήσεις του παιδιού από σπίτι σε σπίτι.
Και αυτή η λύση δεν χρειάζεται απλώς να βρεθεί. Πρέπει να είναι ασφαλής, οικονομικά διαχειρίσιμη και συμβατή με το ωράριο εργασίας και των δύο γονέων. Πολύ συχνά, η ευθύνη της αναζήτησης και του συντονισμού καταλήγει ξανά στη μητέρα, προσθέτοντας ακόμη μία εκκρεμότητα στο νοητικό φορτίο της εποχής.
Για τις μονογονεϊκές οικογένειες ή για όσες δεν μπορούν να πληρώσουν ιδιωτική φροντίδα, το κενό γίνεται ακόμη πιο δύσκολο να καλυφθεί. Δεν πρόκειται, επομένως, για αδυναμία σωστής οργάνωσης, αλλά για ένα πραγματικό κενό ανάμεσα στις σχολικές και τις επαγγελματικές υποχρεώσεις – ένα κενό που οι οικογένειες καλούνται κάθε Σεπτέμβριο να λύσουν μόνες τους.
Η λύση δεν είναι μία ακόμη καλύτερη λίστα
Οι λίστες, τα κοινά ημερολόγια και οι υπενθυμίσεις μπορούν πράγματι να βοηθήσουν. Δεν λύνουν, όμως, από μόνα τους το πρόβλημα, εάν η ίδια μητέρα είναι εκείνη που πρέπει να δημιουργήσει τη λίστα, να ενημερώνει το ημερολόγιο και να θυμίζει στους υπόλοιπους τι έχουν αναλάβει.
Η ουσιαστική μοιρασιά δεν σημαίνει απλώς «πες μου τι να κάνω». Σημαίνει ότι κάθε ενήλικος αναλαμβάνει ολόκληρη την ευθύνη μιας υποχρέωσης: από το να εντοπίσει τι χρειάζεται μέχρι να βεβαιωθεί ότι ολοκληρώθηκε. Χωρίς κάποιος άλλος να παραμένει ο μόνιμος διαχειριστής της οικογενειακής ζωής.
Προφανώς και δεν χρειάζεται όλα να γίνουν τέλεια μέχρι το πρώτο κουδούνι. Κάποια τετράδια μπορούν να αγοραστούν αργότερα. Μια δραστηριότητα μπορεί να ξεκινήσει τον Οκτώβριο. Ένα μήνυμα μπορεί να απαντηθεί την επόμενη ημέρα. Η πίεση του Σεπτεμβρίου δεν προκύπτει μόνο από τις πραγματικές ανάγκες, αλλά και από την προσδοκία ότι μια «καλή μητέρα» θα τις έχει προβλέψει όλες.
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι πώς θα γίνουν οι μητέρες ακόμη πιο οργανωμένες. Είναι γιατί θεωρούμε τόσο αυτονόητο ότι εκείνες (πρέπει να) θυμούνται τα πάντα.
¹ Aviv, E., Waizman, Y., Kim, E. et al. Cognitive household labor: gender disparities and consequences for maternal mental health and wellbeing. Arch Womens Ment Health 28, 5–14 (2025). https://doi.org/10.1007/s00737-024-01490-w
² Time spent, participation time and participation rate in the main activity by sex and age group (2000 and 2010). Eurostat. Doi.org/10.2908/TUS_00AGE