Οι σταθμοί του μετρό μπορεί να μοιάζουν με πέρασμα, βιαστικό και ταραχώδες, γεμάτο στρες, κόσμο και αναμονή, υπάρχουν όμως και κάποιοι σταθμοί που δεν είναι μονάχα αυτό. Ο Tottenham Court Road στο κεντρικό Λονδίνο για παράδειγμα ανήκει ξεκάθαρα στην κατηγορία των σταθμών που, όσο γρήγοροι κι αν είναι οι ρυθμοί σου δεν μπορείς να αντισταθείς από το να πατήσεις μία παύση, να χαζέψεις και να θαυμάσεις – να χαθείς κυριολεκτικά για δευτερόλεπτα στους χρωματιστούς τοίχους τους. Αυτό έπαθα εγώ τουλάχιστον και, όχι επειδή λατρεύω να «διαβάζω» την τέχνη σε κάθε τι που βρίσκω μπροστά μου, αλλά επειδή πρόκειται για έναν σταθμό με μπόλικη ιστορία και με ένα εξαιρετικό έργο να τον «ντύνει».
Τα ψηφιδωτά που κοσμούν τον σταθμό Tottenham Court Road
Τη στιγμή ακριβώς (και δεν το γράφω για την ιστορία) που έψαχνα για γκαλερί του Λονδίνου που θέλω να επισκεφθώ κατέβηκα από το βαγόνι μου πριν κάποια χρόνια στον σταθμό Tottenham Court Road. Ανασηκώνοντας το κεφάλι μου από τη σκοτεινή οθόνη του κινητού μου το βλέμμα μου αναπόφευκτα «έπεσε» στην πρώτη χρωματιστή ψηφίδα μπροστά μου. Ανάγλυφα κομμάτια, χρωματιστά και λαμπερά, οδηγούν όχι μόνο το βλέμμα και τις αισθήσεις σου αλλά και την περιέργειά σου να τα ακολουθήσεις. Και έτσι, συνειδητοποίησα πως, άφθονα πολύχρωμα κομμάτια γυαλιού συνθέτουν ένα τεράστιο, πολύχρωμο ψηφιδωτό μέσα στον σταθμό, το οποίο μοιάζει περισσότερο με έργο σε τοίχους γκαλερί σύγχρονης τέχνης παρά με μια συνηθισμένη τοιχογραφία σε σταθμό του μετρό.
Πρόκειται για τα περίφημα ψηφιδωτά του Σκωτσέζου καλλιτέχνη Σερ Εντουάρντο Παολότσι, ένα από τα πιο φιλόδοξα έργα δημόσιας τέχνης που έχουν δημιουργηθεί στο μετρό του Λονδίνου. Το έργο εκτείνεται σε περίπου 950 τετραγωνικά μέτρα, απλώνεται στις αποβάθρες των γραμμών Central και Northern και συνεχίζεται σε διαδρόμους και άλλους χώρους του σταθμού.
Ένας σταθμός με ιστορία μεγαλύτερη από έναν αιώνα
Η ιστορία του Tottenham Court Road ξεκινά πολύ πριν από τα ψηφιδωτά. Ο σταθμός άνοιξε στις 30 Ιουλίου 1900, ως τμήμα της Central London Railway, του δικτύου που αργότερα εξελίχθηκε στη σημερινή Central line. Η αρχική είσοδος βρισκόταν στη νότια πλευρά της Oxford Street και είχε σχεδιαστεί από τον αρχιτέκτονα Harry Bell Measures, όπως και άλλα κτίρια των σταθμών της ίδιας σιδηροδρομικής εταιρείας.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1907, έφτασε στον σταθμό και η τότε Charing Cross, Euston & Hampstead Railway, η οποία αποτελεί σήμερα τμήμα της Northern line. Για ένα διάστημα η νέα γραμμή χρησιμοποιούσε την ονομασία «Oxford Street», μέχρι να δημιουργηθεί η σύνδεση των δύο γραμμών και να καθιερωθεί η σημερινή ονομασία Tottenham Court Road.
Η θέση του σταθμού ήταν εξαρχής ιδιαίτερη. Βρίσκεται στην καρδιά του West End, κοντά στην Oxford Street, το Soho, το British Museum και την περιοχή της Denmark Street, που έχει συνδεθεί εδώ και δεκαετίες με τη μουσική και τα καταστήματα μουσικών οργάνων. Είναι δηλαδή ένα σημείο όπου συναντώνται το εμπόριο, ο πολιτισμός, η μουσική, ο τουρισμός και η καθημερινή ζωή του Λονδίνου.
Όταν το μετρό έγινε ένα «ζωντανό» μουσείο
Ο Εντουάρντο Παολότσι ανέλαβε να δημιουργήσει τα ψηφιδωτά για τον σταθμό στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η σχετική ανάθεση χρονολογείται το 1979, ενώ το έργο ολοκληρώθηκε το 1986.
Ο Παολότσι αντιμετώπισε ολόκληρο τον σταθμό σαν έναν ενιαίο χώρο τέχνης, με τις αποβάθρες, τους διάδρομους, τους χώρους γύρω από τις κυλιόμενες σκάλες και τη χαρακτηριστική κυκλική αίθουσα να γίνονται τμήματα μιας μεγάλης σύνθεσης.
Γρανάζια, έμβολα, τροχοί και άλλα μηχανικά στοιχεία παραπέμπουν στη βιομηχανία και στην τεχνολογία. Κάμερες και ηλεκτρονικά αντικείμενα θυμίζουν την τεχνολογική κουλτούρα της εποχής ενώ σαξόφωνα και μουσικά μοτίβα παραπέμπουν στα καταστήματα μουσικών οργάνων της κοντινής Denmark Street και στη μουσική ταυτότητα του Soho. Από την άλλη, εικόνες που παραπέμπουν στην αρχαία Αίγυπτο συνδέονται με το British Museum, ενώ πεταλούδες αποτελούν αναφορά στα τουρκικά λουτρά που υπήρχαν παλαιότερα στην περιοχή.
Στην κεντρική αίθουσα καθώς ανεβαίνεις από την αποβάθρα, το ψηφιδοτό γίνεται ακόμη πιο παραστατικό. Ανάμεσα στα μοτίβα εμφανίζονται ανθρώπινες φιγούρες, μάσκες, μηχανικά ζώα και ο περίφημος «running man», μια φιγούρα που έχει συνδεθεί με τον βιαστικό, σχεδόν μηχανικό ρυθμό της ζωής στην πόλη.
950 τετραγωνικά μέτρα χρώματος
Το μέγεθος του έργου είναι ίσως το πρώτο στοιχείο που με εντυπωσίασε πριν ακόμη ενθουσιαστώ από τα χρώματα, την τεχνοτροπία αλλά και πριν διαβάσω για την ιστορία, τόσο του σταθμού, όσο και του καλλιτέχνη. Τα ψηφιδωτά καλύπτουν περίπου 950 τ.μ. και αποτελούνται από γυάλινες ψηφίδες. Μάλιστα, το έργο θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά παραδείγματα μεταπολεμικής δημόσιας τέχνης στο Λονδίνο.
Η μάχη για να σωθεί το ψηφιδωτό του σταθμού
Ο σταθμός Tottenham Court Road πέρασε από μια τεράστια αναμόρφωση ενόψει της έλευσης της Elizabeth line. Το έργο περιλάμβανε νέες εισόδους, μεγαλύτερο εκδοτήριο εισιτηρίων, νέες κυλιόμενες σκάλες, ανελκυστήρες, διαδρόμους και σημαντικές παρεμβάσεις ώστε ο σταθμός να μπορεί να εξυπηρετεί πολύ περισσότερους επιβάτες.
Το πρόβλημα ήταν ότι ορισμένα από τα ψηφιδωτά βρίσκονταν ακριβώς στα σημεία όπου έπρεπε να γίνουν οι νέες κατασκευές. Ιδιαίτερα τα μεγάλα διακοσμητικά τόξα πάνω από τις κυλιόμενες σκάλες κινδύνευαν να χαθούν. Η προοπτική αυτή προκάλεσε αντιδράσεις και μια διαδικτυακή ψηφοφορία συγκέντρωσε περισσότερες από 8.000 υπογραφές, με τη λύση τελικά να είναι ένας συνδυασμός συντήρησης, μεταφοράς και αποκατάστασης.
Περίπου 95% των ψηφιδωτών διατηρήθηκε στον σταθμό. Όπου ήταν δυνατόν χρησιμοποιήθηκαν οι αυθεντικές ψηφίδες ενώ όπου χρειάζονταν νέα, έγινε σχολαστική αντιστοίχιση των χρωμάτων ώστε να ενσωματωθούν στο αρχικό έργο χωρίς να αλλοιώνεται η εικόνα του.
Μάλιστα, ένα μεγάλο πάνελ από την παλιά είσοδο της Oxford Street, αφαιρέθηκε προσεκτικά από τον τοίχο ως ενιαίο τμήμα και κατέβηκε μέσω ενός φρεατίου ανελκυστήρα στο επίπεδο των αποβαθρών, όπου απέκτησε τη νέα του θέση.
Τα κομμάτια των ψηφιδωτών από τα τόξα που δεν μπορούσαν να παραμείνουν στον σταθμό μεταφέρθηκαν στο Edinburgh College of Art, το ίδρυμα όπου ο καλλιτέχνης είχε σπουδάσει και αργότερα διδάξει. Η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε το 2017 και τα ψηφιδωτά επέστρεψαν ανανεωμένα στον σταθμό.
Σήμερα, ο σταθμός αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η τέχνη μπορεί να γίνει μέρος της καθημερινής ζωής χωρίς να απαιτεί από τον θεατή να μπει σε μουσείο ή γκαλερί και, μέσα του τα γρανάζια, οι μηχανές, οι μουσικές αναφορές, οι φιγούρες, οι πεταλούδες και τα έντονα χρώματα συνεχίζουν να αφηγούνται την ιστορία μιας πόλης που αλλάζει διαρκώς.
Ο άνθρωπος πίσω από τα ψηφιδωτά
Ο Σερ Εντουάρντο Παολότσι γεννήθηκε στις 7 Μαρτίου 1924 στο Εδιμβούργου, σε οικογένεια Ιταλών μεταναστών. Οι γονείς του διατηρούσαν ένα μικρό παγωτατζίδικο, ενώ ο ίδιος έδειξε από νωρίς το ενδιαφέρον του για το σχέδιο και την τέχνη.
Σπούδασε στο Edinburgh College of Art και στη συνέχεια στο Slade School of Fine Art του Λονδίνου. Υπήρξε γλύπτης, χαράκτης, δημιουργός κολάζ, κεραμίστας, σχεδιαστής, εκπαιδευτικός και δημιουργός δημόσιων έργων.
Στη μεταπολεμική Βρετανία εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικές μορφές της βρετανικής Pop Art. Το 1952 συμμετείχε στην ίδρυση του Independent Group, μιας πρωτοποριακής καλλιτεχνικής και διανοητικής ομάδας στο Λονδίνο που έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της βρετανικής Pop Art, με ένα από τα πιο γνωστά του έργα να είναι το κολάζ «I Was a Rich Man’s Plaything» του 1947.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Τη δεκαετία του ’50 άρχισε να παράγει μεταξοτυπίες με κάθε εκτύπωσή του να μπορεί να έχει ξεχωριστό χρωματικό συνδυασμό, ενώ στη μετέπειτα καλλιτεχνική του πορεία συνέβαλε στη δημόσια τέχνη, σχεδιάζοντας και δημιουργώντας γλυπτά και ψηφιδωτά για βρετανικούς και γερμανικούς χώρους. Εκτός από τα πολύχρωμα ψηφιδωτά στον σταθμό του μετρό Tottenham Court Road, έχει δημιουργήσει μεταξύ άλλων μια τεράστια σύνθεση από 12 ψηφιδωτά πάνελ (διαστάσεων περίπου 6,4 x 3 μέτρων το καθένα) στην πλατεία Milward Square του εμπορικού κέντρου Kingfisher στο Ρέντιτς, το γλυπτό «Piscator» στην πλατεία Euston και το «William Blake» για την πλατεία της Βρετανικής Βιβλιοθήκης. Το πιο ενδιαφέρον δε, είναι πως σχεδίασε και το εξώφυλλο για το άλμπουμ Rose Speedway του Paul McCartney.
Ο Παολότσι τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις κατά τη διάρκεια της ζωής του για την προσφορά του στις τέχνες. To 1979 εκλέχθηκε μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών, το 1986 ονομάστηκε επίσημος Γλύπτης της Βασίλισσας για τη Σκωτία ενώ το 1989 χρίστηκε Ιππότης από τη Βασίλισσα Ελισάβετ Β’.
Σήμερα, ο Σερ Εντουάρντο Παολότσι είναι παγκοσμίως γνωστός τόσο για τα ανατρεπτικά κολάζ και τα γλυπτά του, όσο και για εμβληματικά δημόσια έργα και, σίγουρα, τα ψηφιδωτά του στον σταθμό του μετρό Tottenham Court Road στο Λονδίνο, κρατούν την καλλιτεχνική του ευφυΐα ζωντανή, και τον συστήνουν σε εκατομμύρια κόσμου καθημερινά.