Ακούγεται σαν εφεύρεση βγαλμένη από δυστοπική ταινία. Στην πραγματικότητα, δημιουργήθηκε από μια γυναίκα που είχε ακούσει από κοντά τις ιστορίες επιζωσών σεξουαλικής βίας.
Η Sonette Ehlers εργαζόταν στη Νότια Αφρική στον χώρο των μεταγγίσεων αίματος και έχει αφηγηθεί ότι η ιδέα γεννήθηκε έπειτα από όσα άκουγε από γυναίκες που είχαν υποστεί βιασμό.
Χρόνια αργότερα δημιούργησε το Rape-aXe, αρχικά γνωστό ως Rapex: μια συσκευή που τοποθετείται στον κόλπο, περίπου όπως ένα ταμπόν, και έχει σχεδιαστεί ώστε, εάν υπάρξει διείσδυση, να προσκολλάται στο πέος του δράστη.
Η πρώτη τεκμηριωμένη αίτηση για την εφεύρεση έχει ημερομηνία προτεραιότητας τον Σεπτέμβριο του 2004, ενώ η συσκευή έγινε διεθνώς γνωστή το 2005. Ακολούθησαν και μεταγενέστερες εκδοχές και πατέντες.
Και σχεδόν αμέσως ξεκίνησε μια συζήτηση που, δύο δεκαετίες αργότερα, παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.
Πώς λειτουργεί η «παγίδα»
Το Rape-aXe δεν εμποδίζει την αρχική διείσδυση. Η συσκευή αποτελείται από ένα εύκαμπτο περίβλημα που φοριέται εσωτερικά και διαθέτει μικρές ακίδες στραμμένες προς τα μέσα. Σε περίπτωση διείσδυσης, έχουν σχεδιαστεί ώστε να προσκολλώνται στο πέος του δράστη και η συσκευή να παραμένει πάνω του όταν εκείνος αποσυρθεί. Η ίδια η πατέντα περιγράφει την εφεύρεση όχι μόνο ως μέσο προστασίας αλλά και ως τρόπο που θα μπορούσε να βοηθήσει στην ταυτοποίηση του δράστη και στην απονομή δικαιοσύνης.
Η λογική είναι ότι ο πόνος θα μπορούσε να αποσπάσει τον δράστη και να δώσει στη γυναίκα χρόνο να διαφύγει, ενώ η αφαίρεση της συσκευής θα απαιτούσε επαγγελματική βοήθεια. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ιστορίας.
Για να λειτουργήσει το Rape-aXe, η επίθεση έχει ήδη αρχίσει.
Επομένως, δεν μιλάμε μόνο για πρόληψη. Η συσκευή βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην αυτοπροστασία, την ακινητοποίηση του δράστη, την πιθανή ταυτοποίησή του και -αναπόφευκτα- σε μια μορφή αυτοδικίας.
«Είναι πολύ βίαιο»
Όταν η εφεύρεση παρουσιάστηκε το 2005, κάποιες αντιδράσεις ήταν ότι είναι υπερβολικά βίαιη και «βάρβαρη». Παράλληλα, διατυπώθηκε ένας σοβαρότερος προβληματισμός: ότι ο πόνος θα μπορούσε να εξαγριώσει έναν ήδη βίαιο δράστη και να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη επίθεση εναντίον της γυναίκας.
Η Ehlers απάντησε στην κριτική περί «μεσαιωνικής» συσκευής με μια φράση που έμεινε:
«Μια μεσαιωνική συσκευή για μια μεσαιωνική πράξη».
Και, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται ότι η συζήτηση έφτασε στο αν μια συσκευή είναι πολύ βίαιη για τον άνθρωπο που εκείνη τη στιγμή βιάζει μια γυναίκα, ο φόβος για πιθανή κλιμάκωση της επίθεσης δεν μπορεί απλώς να απορριφθεί.
Το κρίσιμο ερώτημα για οποιοδήποτε μέσο αυτοπροστασίας είναι αν τελικά κάνει ασφαλέστερη τη γυναίκα που το χρησιμοποιεί.
Και γιατί πρέπει πάλι η γυναίκα να προστατεύσει τον εαυτό της;
Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη ένσταση απέναντι σε ολόκληρη τη φιλοσοφία της εφεύρεσης.
Είναι προφανώς παράλογο να ζητάμε από μια γυναίκα να φεύγει από το σπίτι της έχοντας ήδη σκεφτεί ότι σήμερα μπορεί να τη βιάσουν.
Να αγοράσει μια συσκευή. Να την τοποθετήσει μέσα στο σώμα της. Να πάει στη δουλειά, να βγει για ποτό ή να επιστρέψει σπίτι φορώντας την επειδή πρέπει να είναι προετοιμασμένη για το ενδεχόμενο κάποιος άνδρας να αποφασίσει να της επιτεθεί.
Δεν είναι αυτή η κοινωνία στην οποία θέλουμε να ζουν οι γυναίκες.
Προτεραιότητα δεν μπορεί να είναι να μάθουμε στις γυναίκες να ζουν καλύτερα με τον φόβο του βιασμού. Πρέπει να είναι να μπορούν να βγαίνουν από το σπίτι τους χωρίς να φοβούνται ότι θα βιαστούν.
Η ευθύνη της πρόληψης δεν ανήκει στις γυναίκες. Ανήκει στην κοινωνία που πρέπει να εκπαιδεύει, στο κράτος που πρέπει να προστατεύει, στη δικαιοσύνη που πρέπει να λειτουργεί και, πρωτίστως, στον άνθρωπο που έχει την απόλυτη ευθύνη να μην ασκήσει σεξουαλική βία.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά αυτής της συζήτησης.
Όταν δημιουργήθηκε, 55.114 βιασμοί καταγράφηκαν μέσα σε έναν χρόνο
Για να καταλάβουμε την Ehlers, πρέπει να δούμε και την πραγματικότητα μέσα στην οποία γεννήθηκε η ιδέα της. Το 2004-2005, την περίοδο κατά την οποία είχε ήδη κατατεθεί η πρώτη αίτηση για την εφεύρεση, η αστυνομία της Νότιας Αφρικής κατέγραψε 55.114 βιασμούς – περίπου 118 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους.
Και οι επίσημοι αριθμοί πιθανότατα αποτύπωναν μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Έκθεση της UNICEF, επικαλούμενη έρευνα του Medical Research Council της Νότιας Αφρικής, ανέφερε ότι εκτιμάτο πως μόλις 1 στους 9 βιασμούς καταγγελλόταν. Η ίδια έκθεση σημείωνε ότι μόλις 7,7% των καταγεγραμμένων υποθέσεων βιασμού κατέληγε σε επιτυχή δίωξη, με μεγάλο αριθμό υποθέσεων να αποσύρεται ή να μη φτάνει σε καταδικαστική απόφαση.
Οι αριθμοί αυτοί δεν αποδεικνύουν ότι το Rape-aXe είναι ασφαλές ή αποτελεσματικό. Εξηγούν όμως πολύ καλύτερα το πρόβλημα στο οποίο προσπαθούσε να απαντήσει η δημιουργός του.
Γιατί είναι εύκολο -και σωστό- να πούμε ότι μια γυναίκα δεν θα έπρεπε να χρειάζεται να φορά μια τέτοια συσκευή. Το δυσκολότερο ερώτημα είναι τι προσφέρουμε στις γυναίκες που εξακολουθούν να βιάζονται.
Μέχρι να σταματήσουν οι άνδρες να βιάζουν
Η πραγματική πρόληψη της σεξουαλικής βίας βρίσκεται πολύ πριν από οποιαδήποτε τέτοια συσκευή: στην εκπαίδευση, στην αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων, στη λογοδοσία των δραστών, στην αποτελεσματική αστυνόμευση και δικαιοσύνη και στην ουσιαστική υποστήριξη των επιζωσών.
Αλλά όλα αυτά δεν αναιρούν ένα δύσκολο ερώτημα: Τι γίνεται μέχρι τότε;
Και ίσως εδώ χρειάζεται να διαχωρίσουμε δύο πράγματα. Είναι παράλογο να απαιτούμε από τις γυναίκες να οργανώνουν τη ζωή τους γύρω από την πιθανότητα ότι μπορεί να βιαστούν.
Δεν είναι όμως παράλογο, σε μια πραγματικότητα όπου οι βιασμοί εξακολουθούν να συμβαίνουν και πολλοί δράστες δεν φτάνουν ποτέ σε καταδίκη, οι γυναίκες να αναζητούν όχι μόνο τρόπους να προστατευτούν, αλλά και τρόπους να μην μπορεί ο άνθρωπος που τους επιτέθηκε απλώς να φύγει σαν να μη συνέβη τίποτα.
Και κάπου εκεί το Rape-aXe παύει να είναι απλώς μια περίεργη εφεύρεση αυτοάμυνας και γίνεται μια πολύ πιο δύσκολη συζήτηση για την προστασία, τη δικαιοσύνη και την αυτοδικία.
Γιατί 20 χρόνια μετά δεν κυκλοφορεί;
Παρά την τεράστια δημοσιότητα, το Rape-aXe δεν έγινε ποτέ ευρέως διαθέσιμο εμπορικό προϊόν. Υπήρξαν διαφορετικές αιτήσεις και μεταγενέστερες εκδοχές της πατέντας. Η αρχική διεθνής αίτηση PCT σήμερα εμφανίζεται ως ceased, ενώ υπήρξαν κατοχυρώσεις σε επιμέρους χώρες.
Το project, πάντως, δεν έχει εγκαταλειφθεί. Σε επίσημη ενημέρωση τον Ιανουάριο του 2025, η ομάδα του Rape-aXe ανέφερε ότι έχουν δημιουργηθεί λειτουργικά prototypes, αλλά χρειάζονται ακόμη βελτιώσεις ώστε η συσκευή να γίνει ασφαλέστερη, πιο άνετη και αποτελεσματικότερη.
Εφόσον εξασφαλιστεί η χρηματοδότηση, προβλέπεται πιλοτική παραγωγή και κατασκευή συσκευών για κλινική αξιολόγηση. Μετά από επιτυχή αξιολόγηση θα χρειαστεί νέα χρηματοδότηση για την καταχώριση του προϊόντος και την αύξηση της παραγωγής.
Άρα, 20 χρόνια μετά, το Rape-aXe απέχει ακόμη από το να γίνει ένα επαρκώς αξιολογημένο και ευρέως διαθέσιμο προϊόν.
Το πραγματικό «δυστυχώς», όμως, δεν είναι ότι η συσκευή δεν κυκλοφόρησε. Είναι ότι εξακολουθεί να υπάρχει ο λόγος για τον οποίο μια γυναίκα σκέφτηκε ότι έπρεπε να την εφεύρει. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να χρειάζονται οι γυναίκες μια «παγίδα» για τους βιαστές. Είναι να πάψει να υπάρχει λόγος να χρειάζονται μία.