Είναι Δευτέρα πρωί και ξεκινάς από τη στάση του Μετρό για ακόμη μία διαδρομή προς τη δουλειά. Ξαφνικά, το βλέμμα σου πέφτει σε μια φράση γραμμένη στην απέναντι αποβάθρα. Τη διαβάζεις και μια σκέψη γεννιέται, μετά μια δεύτερη. Χωρίς να το καταλάβεις, έχεις ήδη βγει από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και η διάθεσή σου έχει αλλάξει. Η πόλη, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, μοιάζει πιο ζωντανή και ενδιαφέρουσα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η πρόσφατη εμφάνιση μιας αφίσας με μια φράση του Brian Eno στο Μετρό έγινε viral στα social media. Άρθρα και αναρτήσεις προσπαθούσαν να αποκωδικοποιήσουν ποιος την τοποθέτησε, με ποιο σκοπό και αν επρόκειτο για κάποιο καλλιτεχνικό teaser. Η περιέργεια ήταν αναμενόμενη. Τέτοιου είδους αστικές εκπλήξεις έχουν πάντα ισχυρή απήχηση.
Οι πόλεις ως σκηνές απρόσμενης τέχνης
Αυτές οι παρεμβάσεις δεν είναι καινούργιες. Στην πραγματικότητα, ανήκουν σε μια ευρύτερη παγκόσμια τάση όπου η πόλη μετατρέπεται σε ζωντανό καμβά. Mural που εμφανίζονται μέσα σε μια νύχτα σε γκρίζους τοίχους πολυκατοικιών. Τα προκλητικά και εμβληματικά γκράφιτι του Banksy που λειτουργούν σαν οπτικά «χτυπήματα» με κοινωνικά σχόλια. Ποιήματα που εμφανίζονται στο Μετρό του Λονδίνου και της Νέας Υόρκης. Μυστηριώδη QR codes που οδηγούν σε αστικά παιχνίδια εξερεύνησης. Η λίστα συνεχίζεται, αλλά η λογική είναι κοινή: η τέχνη παρεμβαίνει απρόβλεπτα στην καθημερινότητα.
Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση και το «μυστήριο» της Αθήνας
Το μυστήριο της αφίσας με το quote του Brian Eno στο αθηναϊκό Μετρό τελικά αποκαλύφθηκε: επρόκειτο για πρωτοβουλία της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση. Η Στέγη είναι γνωστή για τις καλλιτεχνικές παρεμβάσεις της στον δημόσιο χώρο, χρησιμοποιώντας την τέχνη ως εργαλείο ενεργοποίησης της πόλης και των κατοίκων της. Μέσα από τέτοιες δράσεις, δημιουργεί μικρά «ξαφνιάσματα» μέσα στην καθημερινή μετακίνηση, μετατρέποντας την απλή διαδρομή σε εμπειρία. Είναι αρκετά τα παραδείγματα και αξίζει να κάνουμε μια αναδρομή.
Η πόλη ως καμβάς: εμβληματικά έργα δημόσιας τέχνης στην Αθήνα
«Αόρατη πόλη» του Gregor Schneider
Το 2017, ο Γερμανός εικαστικός και γλύπτης Gregor Schneider, βραβευμένος στη Μπιενάλε της Βενετίας, «εξαφάνισε» την πλατεία Ομονοίας μέσα από μια παρέμβαση καμουφλάζ. Η πλατεία μετατράπηκε σε μια ουδέτερη, σχεδόν αόρατη ζώνη, εμπνευσμένη από καμουφλαρισμένες εγκαταστάσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όπως εργοστάσια που καλύπτονταν για προστασία από βομβαρδισμούς.
«Το Κύμα / Γνέψιμο» της Σοφίας Στέβη
Το 2022, η Σοφία Στέβη δημιούργησε μια εντυπωσιακή τοιχογραφία στην οδό Δορυλαίου 18, στην πλατεία Μαβίλη. Σε έναν μακρόστενο τοίχο με ίχνη παλαιάς κατοικίας, ξεπρόβαλε μια κυματοειδής σύνθεση ύψους 13 μέτρων. Το έργο συνομιλούσε με τα συναισθήματα της σύγχρονης πόλης και της εποχής της αβεβαιότητας. Μια αισθησιακή γυναικεία φιγούρα, μια Αφροδίτη με κεφάλι φιδιού, και ένας σκοτεινός όγκος που μοιάζει με κύμα ή νέφος, συνθέτουν ένα έντονα αλληγορικό τοπίο.
«She Who Protects» του Αριστείδη Λάππα
Την ίδια χρονιά, το 2022, στην πλατεία Ομονοίας, στην οδό Πανεπιστημίου 58, εμφανίστηκε το mural του Αριστείδη Λάππα προκαλώντας έναν σύγχρονο διάλογο με την αρχαία εικονογραφία της Αθηνάς Προμάχου. Η θεά Αθηνά, σύμβολο και προστάτιδα της πόλης, επανεμφανίζεται όχι ως μακρινό σύμβολο, αλλά ως ζωντανή, προστατευτική παρουσία μέσα στο αστικό πλήθος. Οπλισμένη αλλά οικεία, μοιάζει να κατεβαίνει από το βάθρο της και να ενσωματώνεται στον στον ρυθμό της πόλης.
Το «Φυλαχτό όλων των Όντων» του Άγγελου Πλέσσα
Η φωτεινή neon εγκατάσταση του Άγγελου Πλέσσα μεταφέρθηκε από την Αλεξάνδρας στην Πατησίων, απέναντι από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το έργο είχε σκοπό να λειτουργήσει σαν σύγχρονο φυλαχτό για τη γειτονιά, με ένα κόκκινο χαμογελαστό σύμβολο που περιβάλλεται από επτά στοιχεία σε κυκλική διάταξη. Το μήνυμά του κινείται ανάμεσα στην αγάπη, την ελπίδα και την αισιοδοξία, ως αντίβαρο στη μοναξιά και την αποξένωση της πόλης.
Όταν η τέχνη συναντά τη ζωή της πόλης: το παράδειγμα του Banksy
Δεν είναι όμως μόνο η Αθήνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα καλλιτεχνικής παρέμβασης στην πόλη είναι ο Bansky. O διάσημος αυτός καλλιτέχνης, που καταφέρνει για δεκαετίες να κρατά άγνωστη την ταυτότητα του, γεγονός που δίνει ακόμη μεγαλύτερο μυστήριο στα έργα του, έχει καταφέρει να μετατρέψει το graffiti σε ένα παγκόσμιο αστικό φαινόμενο που μιλά απευθείας με τη ζωή της πόλης και με όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Τα έργα του εμφανίζονται απρόσμενα σε τοίχους, γέφυρες και γωνίες δρόμων, σαν μικρές παρεμβολές μέσα στην καθημερινή ροή του αστικού τοπίου. Αυτή η διάσταση της «έκπληξης» είναι κεντρική στην πρακτική του: ο περαστικός δεν πηγαίνει στο έργο τέχνης, αλλά το έργο τον βρίσκει εκείνον, μέσα στη βιασύνη του δρόμου, στο θόρυβο των αυτοκινήτων, στην ανωνυμία της πόλης.
Η αστική κουλτούρα στα έργα του Banksy είναι βαθιά συνδεδεμένη με την εμπειρία της σύγχρονης μητρόπολης. Αποξένωση, υπερπληροφόρηση, κοινωνικές ανισότητες αλλά και στιγμές απρόσμενης ποίησης μέσα στο τσιμέντο. Τα stencil του λειτουργούν σαν σχόλια πάνω σε αυτή τη συνθήκη. Ένα παιδί που απλώνει το χέρι σε ένα μπαλόνι, ένας αστυνομικός που αγκαλιάζει έναν διαδηλωτή, ένας δικαστής που συντρίβει με το σφυράκι του έναν διαδηλωτή, μια φιγούρα που σκαρφαλώνει έναν τοίχο διαφυγής, όλα γίνονται εικόνες που «σπάνε» τη μονοτονία της πόλης και προκαλούν τον περαστικό να σταθεί, έστω για λίγα δευτερόλεπτα.
Ένα παιδί που απλώνει το χέρι σε ένα μπαλόνι, ένας δικαστής που συντρίβει με το σφυράκι του έναν διαδηλωτή, μια φιγούρα που σκαρφαλώνει έναν τοίχο διαφυγής, όλα γίνονται εικόνες που «σπάνε» τη μονοτονία της πόλης και προκαλούν τον περαστικό να σταθεί, έστω για λίγα δευτερόλεπτα.
Ποίηση στο Μετρό: όταν η λογοτεχνία βγαίνει στον δρόμο
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα «ποιητικής παρέμβασης» στον δημόσιο χώρο είναι τα προγράμματα ανάρτησης ποιημάτων στο μετρό, με πιο εμβληματικό το λονδρέζικο Poems on the Underground, που αποτέλεσε πρότυπο για τη Νέα Υόρκη και άλλες πόλεις. Η ιδέα ξεκίνησε στο Λονδίνο το 1986 από την Αμερικανίδα συγγραφέα Judith Chernaik μαζί με τους ποιητές Gerard Benson και Cicely Herbert. Στόχος τους ήταν να «βγάλουν» την ποίηση από τα βιβλία και να τη φέρουν στην καθημερινότητα των επιβατών. Πρότειναν στο London Underground να τοποθετούνται μικρές αφίσες με ποιήματα μέσα στα βαγόνια, ανάμεσα στις διαφημίσεις. Η διοίκηση του μετρό αποδέχτηκε την πρόταση και το πρόγραμμα ξεκίνησε δοκιμαστικά με λίγα ποιήματα, πριν γίνει θεσμός.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Τα ποιήματα επιλέγονται από επιμελητές και σύγχρονους ποιητές και αλλάζουν περιοδικά (σήμερα περίπου τρεις φορές τον χρόνο), ενώ εκτυπώνονται ως καλαίσθητες αφίσες που τοποθετούνται στα βαγόνια και στους σταθμούς. Η χρηματοδότηση προέρχεται από συνεργασίες του Transport for London, του Arts Council England και του British Council, που εξασφαλίζουν ότι το πρόγραμμα παραμένει δωρεάν για το κοινό. Το μοντέλο είχε τεράστια απήχηση: υπολογίζεται ότι έχουν κυκλοφορήσει πάνω από 700 ποιήματα από την αρχή του προγράμματος, ενώ το δίκτυο του Λονδίνου εξυπηρετεί εκατομμύρια επιβάτες καθημερινά, μετατρέποντας το μετρό σε έναν απρόσμενο χώρο λογοτεχνίας.
Η επιτυχία του λονδρέζικου εγχειρήματος ενέπνευσε αντίστοιχα projects στη Νέα Υόρκη, στο Παρίσι, στο Δουβλίνο και σε άλλες πόλεις, όπου οργανώσεις τέχνης και πολιτισμού συνεργάστηκαν με τις αρχές μεταφορών για να φέρουν την ποίηση στον δημόσιο χώρο. Στη Νέα Υόρκη, για παράδειγμα, το Metropolitan Transportation Authority με το τμήμα του Arts & Design έχει εντάξει ποιητικές αφίσες σε σταθμούς και βαγόνια, ακολουθώντας το ίδιο πνεύμα: να μετατραπεί η καθημερινή μετακίνηση σε στιγμή πολιτισμού και στοχασμού.
Από μια φράση στο Μετρό μέχρι μεγάλα δημόσια έργα τέχνης, οι πόλεις μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε ζωντανούς οργανισμούς αφήγησης. Η τέχνη δεν βρίσκεται πια μόνο σε μουσεία και γκαλερί. Βρίσκει χώρο στην καθημερινότητα, παρεμβαίνει στη ρουτίνα, μετατρέπει τη διαδρομή σε εμπειρία και τελικά μας βγάζει από την πλήξη της μονοτονίας και της καθημερινότητας.