Η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά σε μια σημαντική αλλαγή στη μεταναστευτική της πολιτική, εξετάζοντας τη δημιουργία κέντρων επιστροφής μεταναστών σε χώρες εκτός των συνόρων της. Τα λεγόμενα return hubs βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών συζητήσεων, με την Ελλάδα να συμμετέχει ενεργά στην πρωτοβουλία.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters τη Δευτέρα 16 Νοεμβρίου, πέντε ευρωπαϊκές χώρες -η Γερμανία, η Αυστρία, η Ελλάδα, η Δανία και η Ολλανδία- αναμένεται να ανακοινώσουν σχέδιο για τη δημιουργία κέντρου επιστροφών στη Ρουάντα, στην ανατολική Αφρική.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που εγείρει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη διαχείριση της μετανάστευσης, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις ευθύνες των ευρωπαϊκών κρατών απέναντι στους ανθρώπους που απομακρύνουν από το έδαφός τους.
Τι είναι τα return hubs και πώς θα λειτουργούν
Τα return hubs είναι εγκαταστάσεις σε τρίτες χώρες, εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, στις οποίες θα μπορούν να μεταφέρονται υπήκοοι τρίτων χωρών που δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής σε κράτος-μέλος και σε βάρος των οποίων έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος του οποίου το αίτημα ασύλου έχει απορριφθεί οριστικά και δεν διαθέτει άλλο δικαίωμα παραμονής θα μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να μεταφερθεί σε μια χώρα διαφορετική από εκείνη της καταγωγής του.
Τα κέντρα μπορούν να λειτουργούν ως ενδιάμεσος σταθμός πριν από την επιστροφή στη χώρα προέλευσης ή, ανάλογα με τη συμφωνία, ως τελικός προορισμός.
Η δημιουργία τους προϋποθέτει συμφωνία με τη χώρα υποδοχής και συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης, που απαγορεύει την επιστροφή ανθρώπων σε χώρες όπου κινδυνεύουν να υποστούν διώξεις ή σοβαρές παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους.
Τα ασυνόδευτα ανήλικα παιδιά εξαιρούνται από τη δυνατότητα μεταφοράς σε τέτοια κέντρα.
Γιατί η Ευρώπη θέλει να δημιουργήσει αυτά τα κέντρα
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι το υφιστάμενο σύστημα επιστροφών δεν είναι αρκετά αποτελεσματικό.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε τον Ιούνιο του 2026, το ποσοστό των πραγματικών επιστροφών αυξήθηκε στο 28% το 2025. Αυτό σημαίνει ότι η πλειονότητα των ανθρώπων για τους οποίους εκδίδεται απόφαση αποχώρησης δεν επιστρέφει τελικά στη χώρα καταγωγής της.
Οι υποστηρικτές των return hubs θεωρούν ότι η δυνατότητα μεταφοράς σε τρίτες χώρες θα διευκολύνει την εφαρμογή των αποφάσεων επιστροφής και θα λειτουργήσει αποτρεπτικά για την παράτυπη μετανάστευση.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιδιώκουν να περιορίσουν τη δράση των δικτύων διακινητών και να παρουσιάσουν μια πιο αποτελεσματική πολιτική διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών.
Τον Οκτώβριο του 2026, το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ενέκρινε τους νέους κανόνες επιστροφών, ανοίγοντας θεσμικά τον δρόμο για τη δημιουργία τέτοιων εγκαταστάσεων.
Γιατί επιλέγεται η Ρουάντα και ποιος είναι ο ρόλος της Ελλάδας
Η Ρουάντα έχει ήδη βρεθεί στο επίκεντρο ανάλογων σχεδιασμών.
Το Ηνωμένο Βασίλειο είχε επιχειρήσει να εφαρμόσει πρόγραμμα μεταφοράς αιτούντων άσυλο στη χώρα, όμως το Ανώτατο Δικαστήριο της Βρετανίας έκρινε το σχέδιο παράνομο το 2023. Το πρόγραμμα εγκαταλείφθηκε στη συνέχεια.
Η νέα ευρωπαϊκή πρωτοβουλία διαφέρει σε ένα βασικό σημείο: αφορά ανθρώπους που έχουν εξαντλήσει τις νόμιμες δυνατότητες παραμονής τους στην ΕΕ και όχι αιτούντες άσυλο των οποίων οι υποθέσεις εκκρεμούν.
Η Ελλάδα συμμετέχει στην ομάδα των πέντε χωρών που εργάζονται για τη δημιουργία return hubs από κοινού με τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Δανία και την Ολλανδία.
Τον Σεπτέμβριο του 2026, εκπρόσωποι των χωρών αυτών συναντήθηκαν στην Κοπεγχάγη, συμφωνώντας να προχωρήσουν από τη διαμόρφωση γενικών αρχών σε επαφές με πιθανούς εταίρους εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η σημερινή εξέλιξη δείχνει ότι οι συζητήσεις έχουν αποκτήσει πλέον συγκεκριμένη γεωγραφική κατεύθυνση, με τη Ρουάντα να βρίσκεται στο επίκεντρο.
Γιατί υπάρχουν αντιδράσεις
Η δημιουργία των return hubs έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και νομικούς εμπειρογνώμονες.
Το βασικό ερώτημα είναι ποιος θα εγγυάται την ασφάλεια και τα δικαιώματα των ανθρώπων μετά τη μεταφορά τους εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ποιος θα ελέγχει τις συνθήκες διαβίωσης; Θα έχουν πρόσβαση σε νομική υποστήριξη και αποτελεσματικά ένδικα μέσα; Και ποιο κράτος θα θεωρείται υπεύθυνο εάν υπάρξουν παραβιάσεις δικαιωμάτων;
Επιπλέον, η Ρουάντα έχει δεχθεί διεθνή κριτική για ζητήματα πολιτικών ελευθεριών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Σε σχετική ανάλυσή της, η Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έχει επισημάνει ότι δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία που να αποδεικνύουν πως τα return hubs θα οδηγήσουν σε αποτελεσματικότερες επιστροφές. Αντιθέτως, ενδέχεται να συνεπάγονται σημαντικό οικονομικό κόστος και νομικές δυσκολίες.
Τι μένει να αποφασιστεί
Παρά το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δημιουργήσει το νομικό πλαίσιο για τα return hubs, η λειτουργία τους εξαρτάται από συγκεκριμένες συμφωνίες με τρίτες χώρες και από την εφαρμογή των απαραίτητων εγγυήσεων.
Για το σχέδιο της Ρουάντας, κρίσιμες λεπτομέρειες παραμένουν ανοιχτές: πόσοι άνθρωποι θα μπορούν να μεταφέρονται, ποιος θα καλύπτει το κόστος, ποιος θα διαχειρίζεται τις εγκαταστάσεις και πώς θα ελέγχεται η τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η συμμετοχή της Ελλάδας στην πρωτοβουλία δίνει ιδιαίτερη σημασία στις εξελίξεις και για τη χώρα μας.
Το ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο αν τα return hubs θα καταφέρουν να αυξήσουν τις επιστροφές μεταναστών. Είναι και αν η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να μεταφέρει ανθρώπους εκτός των συνόρων της, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα ότι η ευθύνη για την προστασία των δικαιωμάτων τους δεν μεταφέρεται μαζί τους.