Υπάρχουν τραγούδια που μας θυμίζουν μια εποχή και υπάρχουν κι εκείνα που μοιάζουν να την έχουν δημιουργήσει. Το Smells Like Teen Spirit ανήκει χωρίς αμφιβολία στη δεύτερη κατηγορία.
Αρκούν λίγα δευτερόλεπτα. Τέσσερα ακόρντα, η κιθάρα του Kurt Cobain, τα τύμπανα του Dave Grohl που εισβάλλουν σαν κάτι επείγον και μια φωνή που ακούγεται ταυτόχρονα θυμωμένη, κουρασμένη και απολύτως αδιάφορη για το αν θα γίνει κατανοητή. Όποιος έζησε τα ’90s δεν χρειάζεται να ακούσει περισσότερο για να αναγνωρίσει το τραγούδι. Και κάπου εκεί επιστρέφουν μαζί του το MTV, οι κασέτες, τα ξεχειλωμένα T-shirts, τα Converse, τα σχολικά θρανία και εκείνη η παράξενη βεβαιότητα ότι οι μεγάλοι δεν καταλαβαίνουν τίποτα.
Στις 10 Σεπτεμβρίου 1991, οι Nirvana κυκλοφόρησαν το Smells Like Teen Spirit ως το πρώτο single από το δεύτερο άλμπουμ τους, Nevermind, το οποίο θα ακολουθούσε λίγες ημέρες αργότερα. Μέσα σε μερικούς μήνες, ένα συγκρότημα που μέχρι τότε ήταν σχεδόν άγνωστο στο ευρύ κοινό θα γινόταν ένα από τα σημαντικότερα ονόματα της σύγχρονης μουσικής, όπως σημειώνει και το History στην αναδρομή του για την κυκλοφορία του τραγουδιού.
Και η εναλλακτική μουσική δεν θα ήταν ποτέ ξανά πραγματικά εναλλακτική. Θα ήταν αυτό που εκφράζει μια γενιά. Και την επόμενη. Και κάνει εκατομμύρια ανθρώπους να νιώθουν αιώνιοι έφηβοι.
Ένα τραγούδι που δεν σχεδιάστηκε για να γίνει ύμνος
Το παράδοξο με το Smells Like Teen Spirit είναι ότι δεν δημιουργήθηκε ως το μεγαλεπήβολο μανιφέστο μιας γενιάς. Ο Kurt Cobain είχε πει ότι ήθελε να γράψει κάτι στο ύφος των Pixies, του συγκροτήματος που θαύμαζε για την εναλλαγή ανάμεσα στις ήσυχες στροφές και στα εκρηκτικά ρεφρέν.
Όταν παρουσίασε αρχικά το riff -τη μουσική φράση που επαναλαμβάνεται- στον μπασίστα Krist Novoselic και στον Dave Grohl, ο Novoselic φέρεται να το χαρακτήρισε «γελοίο». Ο Cobain τούς έβαλε να το παίζουν ξανά και ξανά, για περίπου μιάμιση ώρα. Σταδιακά, ο Novoselic επιβράδυνε τον ρυθμό και ο Grohl πρόσθεσε τα τύμπανα που σήμερα είναι σχεδόν τόσο αναγνωρίσιμα όσο και η κιθάρα.
Το τραγούδι ηχογραφήθηκε τον Μάιο του 1991 στα Sound City Studios της Καλιφόρνιας, με παραγωγό τον Butch Vig. Η βασική ηχογράφηση ολοκληρώθηκε σε μόλις τρεις λήψεις. Κανείς στο στούντιο, όμως, δεν μπορούσε να προβλέψει τι ακριβώς είχε μόλις συμβεί.
Ούτε καν οι ίδιοι οι Nirvana.
Το Teen Spirit ήταν… αποσμητικό
Πίσω από έναν από τους διασημότερους τίτλους στην ιστορία της rock μουσικής βρίσκεται ένα αστείο που ο Kurt Cobain δεν είχε καταλάβει.
Η Kathleen Hanna, τραγουδίστρια των Bikini Kill και κεντρική μορφή του φεμινιστικού punk κινήματος riot grrrl, είχε γράψει με μαρκαδόρο στον τοίχο του Cobain τη φράση «Kurt smells like Teen Spirit». Η Hanna αναφερόταν στο Teen Spirit, τη μάρκα αποσμητικού που χρησιμοποιούσε τότε η Tobi Vail, σύντροφος του Cobain και ντράμερ των Bikini Kill.
Εκείνος, όμως, δεν γνώριζε την ύπαρξη του προϊόντος. Πίστεψε ότι η φράση είχε κάποιο επαναστατικό νόημα και τη χρησιμοποίησε ως τίτλο. Έμαθε την πραγματική της προέλευση μήνες μετά την κυκλοφορία του τραγουδιού.
Ίσως αυτή η παρεξήγηση να ταιριάζει τέλεια στο Smells Like Teen Spirit: ένα τραγούδι γεμάτο αντιφάσεις, ειρωνεία και στίχους που έμοιαζαν να κρύβουν ένα βαθύτερο νόημα, ακόμη κι όταν ο δημιουργός τους αρνούνταν να το εξηγήσει.
Το βίντεο που έκανε την εξέγερση τηλεοπτικό θέαμα
Κανείς δεν μπορεί να σκεφτεί το Smells Like Teen Spirit χωρίς να δει μπροστά του το μουσικό βίντεο: ένα σκοτεινό σχολικό γυμναστήριο, μαζορέτες με το αναρχικό σύμβολο στις στολές τους, μαθητές στις κερκίδες, καπνός και μια σχολική γιορτή που καταλήγει σε χάος.
Το βίντεο σκηνοθέτησε ο Samuel Bayer, στην πρώτη ουσιαστικά μεγάλη δουλειά της καριέρας του. Η εικόνα του παρέπεμπε σε σχολικό pep rally, αλλά όλα έμοιαζαν παραμορφωμένα, βρώμικα και έτοιμα να εκραγούν. Όταν το MTV άρχισε να το προβάλλει ξανά και ξανά, η έκρηξη πράγματι ήρθε.
Ξαφνικά, ο ήχος του Σιάτλ βρισκόταν παντού. Τα γυαλισμένα pop είδωλα και το επιμελώς θεαματικό glam metal των προηγούμενων χρόνων έδιναν τη θέση τους σε αξύριστα πρόσωπα, φθαρμένες ζακέτες και ανθρώπους που έμοιαζαν σαν να είχαν ανέβει στη σκηνή κατευθείαν από το δωμάτιό τους. Σήμερα πιθανόν να τους αποκαλούσαμε “φασαίους”.
Δεν ήταν μόνο μια αλλαγή στον ήχο. Ήταν αλλαγή αισθητικής, διάθεσης και γλώσσας. Σήμερα, το βίντεο που ανέβηκε στο youtube πριν 17 χρόνια, μετράει από 2 δισεκατομμύρια προβολές. Let that sink.
Η φωνή μιας γενιάς που δεν ήθελε εκπρόσωπο
Το Smells Like Teen Spirit χαρακτηρίστηκε γρήγορα «ύμνος της Generation X» και ο Kurt Cobain βρέθηκε στη θέση του εκπροσώπου μιας γενιάς που δεν εμπιστευόταν τους εκπροσώπους, τους θεσμούς ή τις εύκολες βεβαιότητες.
Η ειρωνεία ήταν σχεδόν σκληρή. Ένας άνθρωπος που αντιμετώπιζε με καχυποψία την εμπορική επιτυχία έγινε παγκόσμιο rock είδωλο. Ένα τραγούδι που εξέφραζε πλήξη, σύγχυση και αποξένωση μετατράπηκε σε τεράστια εμπορική επιτυχία. Και μια μπάντα της underground σκηνής έγινε το νέο πρόσωπο της μουσικής βιομηχανίας.
Ο Cobain δεν έκρυψε ποτέ την αμηχανία του απέναντι στην τεράστια επιτυχία του τραγουδιού. Οι Nirvana κάποιες φορές απέφευγαν να το παίζουν στις συναυλίες τους ή το παρουσίαζαν επίτηδες διαφορετικά. Είχε γίνει μεγαλύτερο από τους ίδιους – ίσως ακόμη και μεγαλύτερο από τη μουσική του.
Το τραγούδι που ακούμε ακόμα στο τέρμα
Κάπου εδώ, το κείμενο παύει να είναι απλώς μια μουσική αναδρομή. Γιατί, βιωματικά μιλώντας, το Smells Like Teen Spirit είναι για μένα ένα τραγούδι που εξωτερικεύει όλη την πίεση που μπορεί να κουβαλώ. Μου δίνει την άδεια να ξεσπάσω, να φωνάξω, να χορέψω άτσαλα, να αποσυμπιεστώ. Σαν να χωρά μέσα σε λίγα λεπτά όσα δεν μπορούν πάντα να ειπωθούν με κανονικές προτάσεις.
Δεν ακούγεται τακτοποιημένο και δεν προσφέρει λύσεις. Είναι θόρυβος, θυμός, ειρωνεία, πλήξη, σύγχυση και ανάγκη για σύνδεση, όλα μαζί. Μοιάζει με την εφηβεία όχι επειδή μιλά ξεκάθαρα γι’ αυτήν, αλλά επειδή ακούγεται ακριβώς όπως τη θυμόμαστε: ασταθής, αντιφατική και ανεξήγητα έντονη.
Ο πρόωρος θάνατος του Kurt Cobain, τον Απρίλιο του 1994, έδωσε αναπόφευκτα στο τραγούδι ακόμη μία θρυλική διάσταση. Είναι πλέον το τραγούδι ενός rock star που έφυγε πολύ νωρίς, πριν προλάβουμε να μάθουμε αν θα συμβιβαζόταν ποτέ με τη φήμη, με την ενηλικίωση ή με την ίδια τη ζωή. Καλύτερα, βέβαια, να είχε μείνει εδώ και να μας είχε δώσει την απάντηση ο ίδιος. Όμως η φωνή του έμεινε για πάντα δεμένη με εκείνη την ορμή του ανθρώπου που αρνείται να χωρέσει εκεί όπου του λένε ότι πρέπει.
Ίσως γι’ αυτό το Smells Like Teen Spirit εξακολουθεί να λειτουργεί σαν η επανάσταση του αιώνιου εφήβου που κρύβουμε μέσα μας. Εκείνου που μπορεί να έχει μεγαλώσει, να δουλεύει, να πληρώνει λογαριασμούς και να κουβαλά ευθύνες, αλλά χρειάζεται πού και πού να θυμηθεί πώς είναι να μη συγκρατείται.
Είναι εκείνη η στιγμή που, όπου κι αν βρίσκεσαι -στο αυτοκίνητο, σε ένα μαγαζί ή στο σπίτι- θα δυναμώσεις την ένταση. Θα χορέψεις ή θα τραγουδήσεις με όλη σου τη φωνή: «Here we are now, entertain us».
Για όσους το άκουσαν όταν κυκλοφόρησε, τα πρώτα ακόρντα λειτουργούν ακόμη σαν χρονομηχανή. Τους επιστρέφει σε μια εποχή πριν από το streaming, όταν περίμενες να παίξει το αγαπημένο σου βίντεο στην τηλεόραση, έγραφες τραγούδια από το ραδιόφωνο σε κασέτα και μάθαινες ένα άλμπουμ από την αρχή μέχρι το τέλος επειδή δεν υπήρχε κουμπί «skip» σε ολόκληρη τη ζωή.
Για όσους γεννήθηκαν αργότερα, παραμένει μια είσοδος σε έναν κόσμο που μπορεί να μην έζησαν, αλλά εξακολουθούν να αναγνωρίζουν: τον κόσμο όπου νιώθεις ότι κανείς δεν σε καταλαβαίνει και η μουσική ακούγεται σαν ο μόνος άνθρωπος στο δωμάτιο που ξέρει ακριβώς τι εννοείς.
Στις 10 Σεπτεμβρίου 1991, οι Nirvana δεν κυκλοφόρησαν απλώς το τραγούδι που θα άλλαζε τη ζωή τους. Άνοιξαν μια πόρτα και από μέσα της πέρασε ολόκληρη η δεκαετία του ’90. Και κάθε φορά που ακούγονται εκείνα τα τέσσερα ακόρντα, η πόρτα ανοίγει ξανά.